Keyring Network in de gemeente Opsterland - Wmo

‘Keyring Network’
in de gemeente Opsterland
Veranderplan MC4
Master Social Work
Tryntsje Rekker, November 2012
‘Keyring Network’
in de gemeente Opsterland
Bestuurlijke opdrachtgever:
Wietze Kooistra, portefeuillehouder
Ambtelijke opdrachtgever:
Saskia Mattern, teamleider
Veranderplan MC4, Master Social Work
Tryntsje Rekker
Gemeente Opsterland
November 2012
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-2-
Voorwoord
Dit verslag is geschreven in opdracht van de gemeente Opsterland en wordt daarnaast gebruikt als
integrale opdracht voor Master Class 4 van de Master Social Work. Master Class 4 gaat over
‘Implementeren en veranderen’.
Door de gemeente is de wens uitgesproken om mee te doen aan de Wmo Werkplaats Noord. Vanuit
deze werkplaats worden innovatieve Wmo praktijken uitgevoerd en beschreven, waarna ze ook op
andere plekken gebruikt kunnen worden. Gemeenten, hogescholen en andere betrokken organisaties
werken hierbij samen. Verder worden aan de hand van de initiatieven competenties beschreven voor
de scholing van studenten, vrijwilligers en professionals.
In het kader van de Wmo Werkplaats Noord zou de gemeente Opsterland graag willen
experimenteren met het zogenaamde Keyring Network. In dit verslag is beschreven wat er tot nu toe
gedaan is en hoe het proces er in de toekomst uit kan zien.
Fijn dat ik van de gemeente Opsterland de kans krijg om intensief betrokken te zijn bij de Wmo
Werkplaats en de uitvoering daarvan. Ik wil mijn collega Trijntje Köhler graag bedanken voor haar
ondersteuning en het delen van haar expertise.
Tryntsje Rekker
November 2012
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-3-
Samenvatting
De gemeente Opsterland wil vanuit de Wmo Werkplaats Noord graag een Keyring Network starten in
Gorredijk. In dit verslag wordt eerst een algemene omschrijving gegeven van de gemeente. Daarna
wordt ingegaan op het Keyring Network. Dit is een netwerk dat bestaat uit 8 tot 10 mensen die dicht bij
elkaar in de buurt wonen en elkaar hulp bieden. Vanuit de Wmo Werkplaats Noord kan met een
Keyring Network geëxperimenteerd worden. Binnen een Wmo Werkplaats werken hogescholen,
gemeenten en andere betrokken organisaties samen aan innovatieve Wmo praktijken. De resultaten
daarvan zijn een methodiekomschrijving, onderzoek naar de werkzame factoren en een beschrijving
van de benodigde competenties in het kader van scholing aan studenten, vrijwilligers en
professionals. De beschreven Wmo praktijken kunnen vervolgens ook op andere plekken toegepast
worden.
Om een Keyring Network tot stand te brengen in Opsterland is er overleg geweest tussen de
gemeente, Welzijnsinstelling Timpaan en Partoer (werkgroep). Vervolgens is een bijeenkomst
georganiseerd met organisaties die werkzaam zijn voor de doelgroepen van het Keyring Network,
namelijk mensen met een verstandelijk beperking en mensen met psychische problematiek. Het is de
bedoeling om via deze organisaties de doelgroepen te bereiken. De bijeenkomst is positief verlopen
en de bestaande werkgroep is uitgebreid met deelnemers uit organisaties. In dit verslag zijn een
aantal kritische succesfactoren beschreven die voorgelegd moeten worden aan de werkgroep, zodat
ze aangevuld kunnen worden vanuit de deelnemers. Er is in grote lijnen een tijdspad opgesteld, dat in
overleg met de werkgroep aangepast en/of vastgesteld kan worden. Het is de bedoeling om
gezamenlijk een plan van aanpak op te stellen. Het is van belang om oog te houden voor de input van
alle werkgroepleden. Na het starten van een Keyring Network volgen evaluaties om te onderzoeken
hoe het Keyring Network in de praktijk werkt en of deze werkwijze bevalt. Zo nodig kunnen
aanpassingen gedaan worden. Uiteindelijk zullen vanuit de ervaringen competenties beschreven
worden die gebruikt kunnen worden bij de scholing van studenten, vrijwilligers en professionals.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-4-
Inhoudsopgave
1.
Inleiding
Blz. 6
2.
Beschrijving van de huidige situatie
Blz. 7
3.
Analyse van kritische succesfactoren
Blz. 11
4.
Beschrijving van de gewenste situatie
Blz. 12
5.
Strategie en interventies
Blz. 13
6.
Uitvoeringstraject
Blz. 15
7.
Tot slot
Blz. 16
8.
Literatuurlijst
Blz. 17
9.
Bijlagen
Blz. 18
1) Notulen overleg 11 oktober 2012
2) Notulen overleg 18 oktober 2012
3) Brief met uitnodiging voor bijeenkomst op 6 november 2012
4) Bijlage bij uitnodiging: Artikel Pieter Hilhorst uit de Volkskrant van 12 juni 2012
5) Presentatie bijeenkomst 6 november 2012
6) PowerPoint presentatie bijeenkomst 6 november 2012
7) Notulen bijeenkomst 6 november 2012 met presentielijst
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-5-
1. Inleiding
De methode van het Keyring Network komt oorspronkelijk uit Engeland. In dit verslag wordt
beschreven hoe vanuit de Wmo Werkplaats Noord in de gemeente Opsterland geëxperimenteerd kan
worden met het Keyring Network. In hoofdstuk 2 wordt daartoe eerst de huidige situatie beschreven.
Vervolgens komen in hoofdstuk 3 de kritische succesfactoren in bod. De voorwaarden om van het
Keyring Network in Opsterland een succes te maken worden beschreven. In hoofdstuk 4 is te lezen
hoe de gewenste situatie er uit ziet. In hoofdstuk 5 (Strategie en interventies) en 6 (Uitvoeringstraject)
staat beschreven hoe de gewenste situatie bereikt kan worden.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-6-
2. Beschrijving van de huidige situatie
De gemeente Opsterland bestaat uit 16 dorpen, met 3 grote kernen. Deze kernen zijn Beetsterzwaag,
Gorredijk en Ureterp. In de kleinere dorpen binnen de gemeente Opsterland zijn dorpssteunpunten
actief, waarvoor de gemeente in samenwerking met verenigingen voor Plaatselijk Belang het initiatief
heeft genomen. Doel van een dorpssteunpunt is om inwoners zo lang mogelijk thuis te laten wonen
maar ook om te ondersteunen bij vragen en problemen op het gebied van wonen, welzijn en zorg.
Door middel van de dorpssteunpunten krijgt de bestaande sociale cohesie binnen een dorp een
kunstmatig duwtje in de rug. Het dorpssteunpunt biedt tegenwicht in een tijd waarin van mensen wordt
gevraagd dat zij eerst zelf of met hun netwerk moeten proberen hun problemen op te lossen en waarin
bezuinigingen deze beweging intensiveren. De dorpssteunpunten worden draaiende gehouden door
een werkgroep van vrijwilligers en op de achtergrond is vanuit de lokale welzijnsorganisatie Timpaan
iemand beschikbaar die zich richt op de procesmatige ondersteuning van het dorpssteunpunt.
Daarnaast kan het dorpssteunpunt voor inhoudelijke informatie terugvallen op een vaste Wmo
consulent. Dorpsbewoners kunnen hun vragen stellen aan het dorpssteunpunt, waarna de werkgroep
een antwoord zoekt op de vraag. Soms gaat het eenvoudigweg om het geven van informatie.
Wanneer praktische hulp wordt gevraagd, wordt deze in principe eenmalig geboden door een
vrijwilliger uit het dorp. De werkgroep-leden van het dorpssteunpunt zijn goed bekend in het dorp en
weten wie ze waar voor kunnen vragen.
In de grotere kernen is er nog geen dorpssteunpunt. Uit overleg met het plaatselijk belang van
Gorredijk is gebleken dat dit dorp daar wel open voor staat. De sociale cohesie is in Gorredijk lager
dan het gemiddelde in Opsterland (Ottens en Brands, 2010). In de kleinere dorpen met een hoge
sociale cohesie bleek een dorpssteunpunt goed te ontwikkelen en te organiseren. Gorredijk vraagt
daarom mogelijk een andere aanpak. Een collega die ook betrokken is bij de dorpssteunpunten,
raakte geïnspireerd door een artikel van Pieter Hilhorst in de Volkskrant van 12 juni 2012. Hierin wordt
gesproken over het Keyring Network uit Engeland. Daarbij is het uitgangspunt dat iemand die de ene
keer hulp nodig heeft, een andere keer hulp kan bieden. Samenredzaamheid is een term die uit dit
artikel komt. In het artikel wordt samenredzaamheid omschreven als het vermogen van mensen om
met hun sociale netwerk tegenslagen op te vangen. Het is een aanvulling op zelfredzaamheid.
Begin dit jaar trof ik Lies Korevaar, lector aan de Hanzehogeschool Groningen, bij een bijeenkomst.
We raakten in gesprek over de Wmo Werkplaats. een landelijk project waar Lies in het noorden van
het land projectleider van is. In de Wmo Werkplaatsen worden innovatieve Wmo praktijken uitgevoerd
en onderzocht, waarna ze ook op andere plekken gebruikt kunnen worden. Hogescholen, gemeenten
en organisaties werken samen in deze werkplaatsen. De doelgroepen van de activiteiten zijn mensen
met een verstandelijke beperking en mensen met een psychische kwetsbaarheid. De opbrengsten van
de Wmo Werkplaatsen zijn: een methodiekomschrijving, onderzoek naar werkzame factoren en input
voor de scholing van studenten, vrijwilligers en professionals. Lies gaf aan dat er al deelnemers zijn uit
Groningen en Drenthe en dat er voor een nieuwe ronde van de Wmo Werkplaats een gemeente uit
Friesland gezocht werd, die hier aan mee wilde doen. Ik vertelde dat dit misschien iets voor
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-7-
Opsterland zou kunnen zijn. Enkele maanden later werd de wethouder benaderd voor een gesprek
over de Wmo Werkplaats. Samen met Lies en de wethouder heb ik dit gesprek gevoerd. De uitkomst
van het gesprek was, dat Opsterland mee doet aan de Wmo Werkplaats. Hiermee is de naam
gewijzigd in Wmo Werkplaats Noord. (Groningen, Friesland, Drenthe).
De ontwikkelingen die hierboven beschreven zijn komen samen in het idee om een Keyring Network
te starten in Gorredijk, vanuit de Wmo Werkplaats Noord. Het opzetten van het Keyring Network wordt
gedaan vanuit actieonderzoek. Het doel van actieonderzoek is om kennis te vergaren en door middel
daarvan het handelen van betrokkenen te veranderen (Migchelbrink, 2007).
De voorfase.
Vanuit de gemeente komt het idee om een netwerk op te zetten naar het voorbeeld van het Keyring
Network uit Engeland. Een Keyring Network bestaat uit 8 tot 10 mensen met een verstandelijke
beperking die bij elkaar in de buurt wonen en elkaar helpen en ondersteunen. Naast het vragen en
bieden van hulp, speelt het ontwikkelen van een sociaal netwerk middels het Keyring Network een
belangrijke rol. Het netwerk kan terugvallen op een vrijwilliger wanneer de groep er met elkaar niet uit
komt. De vrijwilliger kan op zijn buurt hulp inroepen van een professional. In Engeland wordt al vele
jaren op deze manier gewerkt (www.keyring.org). De werkwijze wordt ook in Australië en sinds kort in
België gehanteerd (http://www.civilsociety.org.au/Key Ring.htm). Hoewel daar nog geen ervaring mee
is, wordt vanuit Engeland aangegeven dat het Keyring Network ook voor andere doelgroepen geschikt
is. Er is in termen van actieonderzoek sprake van een omgekeerde oriëntatie (Migchelbrink, 2007),
omdat er een bestaand idee is dat aan de doelgroep wordt voorgelegd in plaats van dat een idee uit
de doelgroep zelf komt. Het toepassen van het Keyring Network past bij de visie van de gemeente
Opsterland. Daarin staat beschreven dat de gemeente een beroep doet op de zelfredzaamheid van
burgers zelf en hun omgeving (sociaal netwerk). Verder blijkt uit de visie dat de rol van de gemeente
niet is om te zorgen voor iemand, maar om samen met iemand te zorgen dat problemen worden
opgelost. Ten slotte is van belang dat de gemeente de mogelijkheden van een persoon als
uitgangspunt neemt en niet de beperkingen (Gemeente Opsterland, 2012). Het Keyring Network komt
aan deze punten tegemoet doordat mensen hun sociale netwerk uit kunnen breiden middels het
Keyring Netwerk waardoor ze gezamenlijk een hogere zelfredzaamheid kunnen verwezenlijken, een
soort van samenredzaamheid. De gemeente neemt daarbij niet rechtstreeks de zorg voor iemand op
zich, maar kan door financiële ondersteuning van het Keyring Network een bijdrage leveren. Binnen
het Keyring Network doet ieder iets voor een ander dat hij wel kan en worden de deelnemers
aangesproken op hun mogelijkheden en talenten.
De oriëntatiefase.
Volgens Migchelbrink (2007) is het leggen en opbouwen van contact met de deelnemers en andere
betrokkenen een belangrijke opdracht in de oriëntatiefase. Vanuit de gemeente is er een overleg
gepland om in gesprek te gaan over het concept samenredzaamheid met Timpaan Welzijn en Partoer,
Fries bureau voor sociaal economische vraagstukken. Gezamenlijk is besproken hoe we het Keyring
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-8-
Network kunnen introduceren in Gorredijk en wat ieders rol daarbij is (notulen van deze overleggen
zijn te vinden in de bijlagen). Tijdens het overleg is er gediscussieerd over de aanpak. Vanuit de
theorie van Van Staveren (2007) kan dit gezien worden als een moment van frictie. Bij frictie
ontmoeten verschillen elkaar. Van Staveren ziet verschil als een meerwaarde. Vanuit frictie kan men
van elkaar leren. Vanuit de discussie is een aanpak ontstaan waar iedereen achter staat. Vaak bleek
dat iedereen hetzelfde bedoelde maar er andere woorden voor gebruikte. Door middel van de
discussie is dit helder geworden en daarom was het aangaan van dit gesprek waardevol.
De diagnostische fase.
In de diagnostische fase worden onder andere de kennis en ervaringen van betrokkenen gebruikt
(Migchelbrink, 2007). De doelgroepen voor het Keyring Network, dat zijn in de eerste plaats mensen
met een verstandelijke beperking en mensen met een psychische kwetsbaarheid, zijn lastig te
bereiken. Daarom is er gekozen voor een strategie waarbij eerst contact wordt opgenomen met
organisaties die met de doelgroepen werken. Via de organisaties kan dan contact gelegd worden met
de doelgroepen zelf. Daarvoor is het nodig om draagvlak te creëren bij de betreffende organisaties.
Als de organisaties niets zien in het Keyring Network, zullen zij ook de cliënten die bij hen aangesloten
zijn er niet op wijzen. Er is een bijeenkomst georganiseerd op 6 november 2012 om met de
organisaties in gesprek te gaan (de uitnodiging is te vinden in de bijlagen). Voor de bijeenkomst is het
begrip ‘samenredzaamheid’ als uitgangspunt genomen. De naam Keyring Network is een werktitel en
samen met de betrokkenen kan een andere naam gekozen worden. Van de 17 organisaties die ik heb
uitgenodigd, waren er 3 niet aanwezig. Er waren in totaal 26 deelnemers bij het overleg, waaronder de
4 huidige werkgroepleden. Uit sommige organisaties zijn meerdere mensen gekomen. Ik was blij met
deze grote opkomst. Achteraf had ik graag willen vragen wat deelnemers er toe heeft gebracht om
naar de bijeenkomst te komen. Ik heb de bijeenkomst geleid. In het eerste deel van de bijeenkomst
heb ik verteld over het Keyring Network, de samenhang met de Wmo en de Wmo Werkplaats Noord.
Na de pauze was er ruimte om met elkaar in gesprek te gaan. Daarbij was het doel om vooral de
deelnemers aan het woord te laten en er zo achter te komen:
1. wat de deelnemers van het concept samenredzaamheid en het Keyring Network vinden;
2. of ze denken dat het uit te voeren is in de praktijk/er behoefte aan is;
3. of ze vinden dat Gorredijk een geschikt dorp is voor het Keyring Network;
4. of ze vinden dat er andere organisaties zijn die benaderd moeten worden en zo ja, welke;
5. of er (afhankelijk van de uitkomsten van het gesprek tot nu toe) deelnemers zijn die mee
willen denken over het verder ontwikkelen en implementeren van het Keyring Network.
De notulen van deze bijeenkomst zijn te vinden in de bijlagen. De bijeenkomst verliep positief. De
organisaties waren enthousiast over het idee en vonden dat het Keyring Network een meerwaarde
heeft. In eerste instantie volgden na de presentatie veel praktische vragen over de implementatie. Ik
heb duidelijk gemaakt dat dit zaken zijn die juist gezamenlijk besloten gaan worden. Daarna werd er
vooral gesproken over het idee van een Keyring Network in het algemeen en dat was ook de
bedoeling. Er is letterlijk gevraagd of Gorredijk een goede plaats zou zijn om met het Keyring Network
te beginnen. De organisaties stemden in. Vanuit actieonderzoek zou eerst gevraagd kunnen worden
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
-9-
waar een woonplaats aan moet voldoen om geschikt te zijn voor een Keyring Network om zo tot een
keuze te komen.
De ontwikkelfase en actiefase.
Aan het einde van de hierboven beschreven bijeenkomst is de werkgroep uitgebreid met zes
deelnemers uit organisaties. Samen met hen zal verder vorm gegeven worden aan het Keyring
Network. Aan hen wil ik wel graag vragen wat hen er toe aanzet om mee te doen aan de werkgroep.
Er wordt een plan van aanpak bedacht, dat in de actiefase in de praktijk gebracht wordt. Na enige tijd
volgen er evaluaties. Een tijdspad staat beschreven in hoofdstuk 4.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 10 -
3. Analyse van kritische succesfactoren
De visie van de gemeente speelt een rol. In Opsterland is de overtuiging dat het loont om te
investeren in sociale netwerken. De gemeente kan anderen enthousiasmeren en inspireren.
Om van het Keyring Network een succes te maken is er draagvlak nodig, bij de betrokken organisaties
en de deelnemers. Wanneer organisaties positief zijn over het Keyring Network zullen zij potentiële
deelnemers sneller wijzen op het netwerk. Omdat de doelgroepen voor het netwerk vaak niet
makkelijk te bereiken zijn, kunnen organisaties een belangrijke schakel zijn.
Voldoende deelnemers uit een buurt die mee willen doen is een voorwaarden. Deelnemers doen op
vrijwillige basis mee aan het netwerk. Voordat ze mee gaan doen moeten ze het netwerk kennen en
er enthousiast over zijn.
Het is belangrijk om rekening te houden met de diversiteit binnen de deelnemende organisaties. Wat
kan en wil een ieder bijdragen? Machtsverhoudingen zijn ook een punt van aandacht. Speelt dit een
rol in het tot stand komen van het Keyring Network?
De gemeente kan de welzijnsorganisatie opdracht geven tot het bieden van ondersteuning aan het
Keyring Network en daar geld voor beschikbaar stellen, om zo de continuïteit te realiseren.
Het netwerk moet op iemand terug kunnen vallen wanneer de groep een vraag of probleem niet zelf
op kan lossen. Deze persoon moet goed bereikbaar zijn en de nodige competenties en kennis hebben
om het netwerk verder te helpen. In eerder overleg is gesproken over een vrijwilliger plus. Dat is
iemand met een bijstandsuitkering die met behoud van uitkering een dergelijke functie kan vervullen.
De vrijwilliger plus kan terugvallen op een professional van de welzijnsorganisatie die zelf
ondersteuning biedt of door kan verwijzen naar een specifieke organisatie. Op die manier is er een
grotere kans dat vragen en problemen uit het Keyring Network ook daadwerkelijk opgelost kunnen
worden. Daarnaast zorgt deze structuur voor duurzaamheid en borging.
Figuur 1. Het Keyring Network met ondersteuning
Het is van belang om kritische succesfactoren te bespreken binnen de werkgroep om een totaalbeeld
te krijgen. Daarin kunnen bijvoorbeeld de belangen van de deelnemende organisaties een rol spelen.
Een werkgroepbijeenkomst met organisaties die hebben aangegeven actief betrokken te willen zijn bij
het verder opzetten van het Keyring Network is er nog niet geweest en volgt nog.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 11 -
4. Beschrijving van de gewenste situatie
In de gewenste situatie is er een groep van 8 – 10 mensen uit Gorredijk die deelnemen aan een
Keyring Network. Deze mensen wonen bij elkaar in de buurt en de groep is een mix van mensen met
een verstandelijke beperking, mensen met psychische klachten en hun buurtgenoten. Deze mensen
zijn zelfredzaam door elkaar binnen het netwerk te ondersteunen. Iemand haalt boodschappen en de
ander hangt een schilderij op. Of de één gaat mee naar een afspraak bij de huisarts en de ander gaat
mee naar het UWV. Er is sprake van wederkerigheid en de nadruk ligt op de mogelijkheden die ieder
heeft, in plaats van op beperkingen. Naast het bieden van praktische ondersteuning speelt ontmoeting
een belangrijke rol. Mensen leren hun eigen buurtgenoten beter kennen en kunnen elkaar ook
ontmoeten zonder daarbij hulp te bieden. Er is sprake van maatschappelijke participatie en integratie.
Contacten die er al zijn kunnen gebruikt worden en daarop kan worden voortborduurd. Wat van
waarde is blijft en daar kunnen nieuwe elementen aan toegevoegd worden. Relaties met anderen
bieden een verrijking. Kunneman (2005) is er geen voorstander van om verschillen tussen mensen
weg te nemen, maar ze juist te gebruiken om te komen tot een debat en om samen te leren. Samen
ben je meer dan de som der delen en kun je meer voor elkaar krijgen. Het gaat er om niet alleen
lantaarnpalen te plaatsen (als gemeente soms letterlijk), maar ook kampvuurtjes te creëren waar
mensen zich om heen verzamelen (Kunneman, 2005). Het Keyring Network biedt een plek om elkaar
te leren kennen, elkaar te ondersteunen en zo als groep verder te komen dan de individuen apart.
Hieronder staat een schematisch overzicht van de te ondernemen stappen om te komen tot de
gewenste situatie.
Wie
Werkgroep: Gemeente,
Timpaan, Partoer
Organisaties die betrokken zijn
bij de doelgroepen
Werkgroep incl. leden uit
organisaties
Cliënten van organisaties
Werkgroep, cliënten,
onderzoeker Hanzehogeschool
Werkgroep, cliënten,
onderzoeker Hanzehogeschool
Onderzoeker Hanzehogeschool
Doel
Hoe kijken deze partijen tegen het
Keyring Network aan?
> Aanpak.
Hoe kijken deze partijen tegen het
Keyring Network aan?
> Draagvlak en vervolg.
Hoe kunnen we het Keyring
Network in de praktijk gaan
brengen? Wat en/of wie hebben we
daar bij nodig?
> Plan van aanpak
Wie wil deelnemen?
> Oefenen met Keyring Network
in de praktijk.
> 1e Evaluatie en bijstellen.
Wanneer
11+18 oktober 2012
> 2e Evaluatie en bijstellen.
Maart 2014
> Omschrijven competenties.
2015
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 12 -
6 november 2012
Januari/februari 2013
April 2013
September 2013
5. Strategie en interventies
Het opzetten van een Keyring Network is een verandering van de tweede orde: een vernieuwingsvraag (De Caluwé en Vermaak, 2006). Er is al ervaring met de dorpssteunpunten binnen Opsterland
en op een andere plek is het Keyring Network al jaren in gebruik, nu wordt onderzocht hoe het Keyring
Network in Opsterland vorm kan krijgen.
Wanneer we kijken naar de veranderingsstrategieën volgens Bennis, Benne & Chin, Mintzberg, Van
Dinten en Scharmer die zijn samengevoegd in figuur 2, dan past de verandering waar dit verslag over
gaat in veld 3. Er is sprake van een dialoog met de organisaties en straks ook met de betrokken
cliënten. Van daaruit wordt het Keyring Network vorm gegeven.
In ‘Leren veranderen’ beschrijven De Caluwé en Vermaak (2006) vijf veranderkleuren. Elke kleur staat
voor een manier van denken en handelen. Het uitnodigen van de organisaties om vervolgens op die
manier deelnemers te vinden voor het netwerk is een gele strategie. Daarbij kijk je naar wie er
betrokken zijn bij een verandering en hoe je ze kunt gebruiken. Tijdens de bijeenkomst heb ik
geprobeerd om mijn enthousiasme op de deelnemers over te brengen. Dat is een rode werkwijze. De
gemeente is als organisatie vooral blauw, omdat er veel gebruik gemaakt wordt van regels en
protocollen. Het is belangrijk om oog te hebben voor diversiteit. Andere organisaties werken vanuit
een andere basiskleur. Om het gesprek tussen de verschillende organisaties tijdens de bijeenkomst te
stimuleren waren de tafels in een vierkant geplaatst. Zo kon iedereen elkaar zien en op elkaar
reageren. Ik heb geprobeerd om tijdens dit deel van de bijeenkomst achterover te leunen en me te
richten op het proces, in plaats van op de inhoud. Soms heb ik het gesprek gestimuleerd door aan
iemand een gerichte vraag te stellen. Op die manier wilde ik zo veel mogelijk verschillende mensen en
organisaties bij het gesprek betrekken. Ik merkte dat anderen hier vervolgens weer op reageerden en
zo ging het gesprek verder. Aan het einde van de bijeenkomst heb ik het gesprek samengevat en
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 13 -
gevraagd of er mensen waren die mee willen werken aan het verder vorm geven en implementeren
van het Keyring Network. Hieruit is een gevarieerde werkgroep ontstaan die afkomstig is uit
verschillende organisaties zoals de GGZ Friesland, MEE, Talant, woningcorporatie Elkien en
wijkverpleegkundigen van ZuidOostZorg.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 14 -
6. Uitvoeringstraject
Het uitvoeringstraject ziet er in grote lijnen als volgt uit:
Gemeente
|
Interventie Keyring Network in samenwerking met andere organisaties
|
Uitvoeren
|
Evaluatie
|
Bijstellen
|
Competenties beschrijven door Hanzehogeschool
Een onderzoeksvraag voor de procesevaluatie zou kunnen zijn: “Werkt het Keyring Network volgens
de verwachtingen?” Onderzoeksvraag voor de productevaluatie zou kunnen zijn: “Wat zijn de
werkzame bestanddelen van het Keyring Network?”
Voor de uitvoering levert de gemeente een bijdrage in uren. Daarnaast krijgt Timpaan Welzijn van de
gemeente volgens het werkplan voor 2013, 290 uren om de dorpssteunpunten inclusief het Keyring
Network te ondersteunen. Vanuit de Wmo Werkplaats Noord wordt 2 jaar lang, voor 160 uur per jaar
een vergoeding geboden van 54,50 per uur. De uurpijs van Timpaan is 79 euro en daardoor zal het
aantal uren dat in de praktijk vanuit de Wmo Werkplaats Noord betaald kan worden lager zijn. In
aanvulling op de gelden vanuit de gemeente en de Wmo Werkplaats Noord wil Timpaan aan
fondsenwerving doen, bijvoorbeeld via het Oranjefonds of de Europese Grundtvig subsidies. Zo nodig
kan de gemeente een vangnet bieden vanuit het budget voor woonservice-gebieden.
Van de deelnemende organisaties wordt een bijdrage in uren gevraagd.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 15 -
7. Tot slot
Vanuit actieonderzoek bekeken is de rol van de gemeente tot nu toe vrij groot geweest. Vanuit
Opsterland is bedacht dat men graag een Keyring Network wil starten in Gorredijk en dat de
gemeente dit wil doen vanuit de Wmo Werkplaats Noord. Ik vond het lastig om vanuit deze context
rekening te houden met dit gegeven en anderzijds voldoende ruimte te bieden aan een bottom-up
benadering die goed past bij actieonderzoek. De bijeenkomst die op 6 november gehouden is, bood
de gelegenheid om te toetsen of de uitgenodigde organisaties ook de meerwaarde zagen van een
Keyring Network in Gorredijk. Dit was gelukkig het geval. In de volgende fase wordt meer
samengewerkt met de betrokken organisaties en is er meer ruimte om samen vorm te geven aan het
traject. Het is van belang om voor ogen te houden dat het een gezamenlijk proces is, met input van
alle betrokkenen.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 16 -
8. Literatuurlijst
Allersma, J. e.a. (2012) 3 Decentralisaties: Visie + Kader invoering. Gemeente Opsterland.
Caluwé, L. de, Vermaak, H. Leren veranderen (2006) 3e druk 2010. Deventer: Kluwer.
De kracht van je stem (z.d.). Geraadpleegd op 22 november 2012, http://www.dekrachtvanjestem.be
/kvjss/leerkrachten/dossierkast/gemeente1.html
Keyring Website Engeland (z.d.). Geraadpleegd op 8 oktober 2012, http://www.keyring.org
Keyring Website Australië (2009). Geraadpleegd op 8 oktober 2012, http://www.civilsociety.org.au
/KeyRing.htm
Kunneman, H. (2009) Voorbij het dikke-ik. Amsterdam: Uitgeverij SWP.
Migchelbrink, F. (2007) Actieonderzoek voor professionals in zorg en welzijn. Amsterdam: Uitgeverij
SWP
Meijering, F. Hoorcollege op 9 januari 2012, Noordelijke Hogeschool Leeuwarden. Veranderingsstrategieën volgens Bennis, Benne & Chin, Mintzberg, Van Dinten en Scharmer.
Ottens, J en Brands, A. (2010) Dorpsspiegels. Geraadpleegd op 23 november 2012, http://www.
dorpsspiegels.nl/pdf/gorredijk/index.html
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 17 -
9. Bijlagen
1) Notulen overleg 11 oktober 2012
Blz. 19
2) Notulen overleg 18 oktober 2012
Blz. 20
3) Brief met uitnodiging voor bijeenkomst op 6 november 2012
Blz. 21
4) Bijlage uitnodiging: Artikel Pieter Hilhorst uit de Volkskrant van 12 juni 2012
Blz. 22
5) Presentatie bijeenkomst 6 november 2012
Blz. 23
6) PowerPoint presentatie bijeenkomst 6 november 2012
Blz. 25
7) Notulen bijeenkomst 6 november 2012 met presentielijst
Blz. 29
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 18 -
Overleg ‘Keyring Network’ op 11 oktober 2012.
Aanwezig:
Willie Oldengram (Timpaan Welzijn), Els Hiemstra (Partoer), Trijntje Köhler en
Tryntsje Rekker (gemeente Opsterland)
Willie heeft ons informatie toegestuurd over een bezoek aan het Keyring Network in Londen. In Gent
is net een Keyring Network gestart. Wat vinden we belangrijk voor Opsterland? Gaat het om het
toepassen van het gedachtegoed of de methodiek?
Elementen die wij belangrijk vinden uit het gedachtegoed van Keyring Networks:
 Netwerk van mensen die elkaar helpen
 Wederkerigheid
 Vrijwillige deelname
 Draagvlak/behoefte zijn voorwaarden
 Bij elkaar in de buurt wonen
 Vrijwilliger plus om op terug te vallen
 Professional waar de vrijwilliger plus op terug kan vallen (procesmatig, organisatorisch en zo
nodig voor specialistische hulp bij complexe problematiek)
 Organisaties die mensen verwijzen naar het netwerk
 Positieve benadering. Iedereen kan iets voor een ander doen. Gericht op mogelijkheden in
plaats van op beperkingen.
 Je krijgt hulp wanneer je het nodig hebt en biedt hulp wanneer dat kan
Het dorp waar we als eerste willen starten met een netwerk is Gorredijk. Hier zijn afdelingen van
ambulant wonen van Talant. Eerder is “Let’s” van start van start gegaan in Gorredijk, maar dit bestaat
niet meer. Hoe dat komt is onduidelijk. Sluit het Keyring Network aan op de vraag? Er zijn op andere
plekken al netwerken voor jonge en/of alleenstaande moeders die elkaar helpen. Misschien kunnen
we daar van leren?
Kiezen we voor een doelgroep of een buurt? Doelgroepen die ook voor de Wmo Werkplaats genoemd
worden zijn LVG en mensen met psychosociale problematiek. Mogelijk kunnen we ook een buurt erbij
betreken. Het mooist zou zijn een buurt waarin ook een netwerk is van mensen met LVG of
psychische klachten. Er kan dan onderling uitwisseling plaatsvinden.
Willie vraagt zich af of we een aanvraag bij het Oranjefonds kunnen doen, naast de gelden die de
Wmo Werkplaats beschikbaar stelt. Els zoekt dit uit.
Organisaties om uit te nodigen voor een eerste bijeenkomst:
LVG
Talant
Van Hienzorg
Caparis
Onderling Sterk (LFB)
MEE
PSY
GGZ Friesland
AanZet
Algemeen
Maatschappelijk Werk
Buurt
Woningcorporatie
ZuidOostZorg
De Friese Wouden
Timpaan Welzijn
Vrijwilligers
Rode Kruis
Humanitas
Zonnebloem
De Wmo consulenten voor Gorredijk worden ook uitgenodigd. Verder wordt T-diel uitgenodigd omdat
zij interesse hebben in een soortgelijk netwerk.
Datum en tijdstip voor de brainstormbijeenkomst: 6 november 15:30 – 17:00. Trijntje probeert een
ruimte in de Skâns te reserveren. Een uitnodiging voor deze bijeenkomst wordt vanuit de gemeente
verstuurd.
Tijdens een volgend overleg worden de verschillende rollen van de aanwezigen besproken. Ook is
nog niet precies duidelijk wat we van de Wmo Werkplaats kunnen verwachten en wat ze van ons
graag willen. Tryntsje neemt contact op met Lies Korevaar van de Wmo Werkplaats.
Nieuwe afspraak: donderdag 18 oktober 13:30 – 15:00 bij Timpaan.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 19 -
Overleg ‘Keyring Network’ op 18 oktober 2012.
Aanwezig:
Willie Oldengram (Timpaan Welzijn), Els Hiemstra (Partoer), Trijntje Köhler en
Tryntsje Rekker (gemeente Opsterland)
Deelname aan de Wmo Werkplaats duurt in totaal 3 jaar. Vanuit de Wmo Werkplaats wordt voor de
eerste 2 jaar een vergoeding geboden voor 160 uur (54,50 per uur). In het derde jaar gaat het meer
om het ontwikkelen van onderwijs modules.
De uren voor een project worden niet vergoed vanuit het Oranjefonds, organisatorische kosten zoals
kosten voor activiteiten en folders kunnen wel betaald worden van gelden uit het Oranjefonds.
Mogelijk kunnen we een aanvraag doen bij Grundtvig voor een Europese subsidie. Els kijkt hier verder
naar. Trijntje is ook bereid geld beschikbaar te stellen vanuit de pot voor woonservice-gebieden.
De Wmo Werkplaats gaat monitoren, het proces onderzoeken en beschrijven. Wat er precies van ons
gevraagd wordt en wat de Wmo Werkplaats biedt is nog niet helemaal duidelijk. Er wordt een afspraak
gemaakt met Lies Korevaar van de Hanzehogeschool, projectleider van de Wmo Werkplaats Noord
om hier op door te vragen. Stamm Cmo uit Drenthe is bijvoorbeeld eerder betrokken geweest bij de
Wmo Werkplaats. Hoe gaat dat nu? Hoe verhoudt zich dat tot de deelname van Els vanuit Partoer?
Verder zijn de rollen tussen de gemeente en Timpaan over het algemeen zo verdeeld dat de
gemeente bedenkt wat men graag wil en Timpaan gaat over het hoe (uitvoering).
Wij zouden graag met samenredzaamheid willen beginnen in Gorredijk. Trijntje heeft eerder contact
gehad met plaatselijk belang over het opstarten van een netwerk in Gorredijk. Het plaatselijk belang
was daar toen positief over. Trijntje zal met hen bellen en hun uitnodigen voor de bijeenkomst op 6
november.
De column van Pieter Hilhorst over samenredzaamheid sturen we ter inspiratie met de uitnodiging
voor 6 november mee. Tryntsje verstuurd de uitnodiging.
Doel van de bijeenkomst op 6 november is het creëren van draagvlak en het uitbreiden van onze
werkgroep met anderen die mee willen denken over het Keyring Network. We spreken af dat de tafels
tijdens de bijeenkomst in een vierkant komen te staan, zodat we makkelijker met elkaar in gesprek
kunnen gaan.
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 20 -
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 21 -
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 22 -
Powerpointpresentatie 6 november
1. Gemeente geïnspireerd door idee samenredzaamheid
-
Column van Pieter Hillhorst (Volkskrant 12 juni 2012)
Thema: samen redzaam (met elkaar gezonder oud)
Samenredzaamheid = met je sociale netwerk tegenslagen kunnen opvangen
Voorbeeld: Keyring Network. Kleine groep van 8 – 12 kwetsbare mensen en één vrijwilliger
die in elkaars buurt wonen.
Uitgangspunt is: zorg en hulp krijgen en bieden aan elkaar.
Resultaat: goedkoper, minder eenzaamheid, iets betekenen voor een ander.
2. Beleid gemeente t.a.v. Wmo
- Uitgaan van eigen kracht en eigen regie, gebruik eerst eigen sociaal netwerk, daarna pas
beroep op vrijwilliger en beroepskracht.
- Ontwikkelen van sociale steunstructuren zoals dorpssteunpunten in kleine dorpen.
- In grotere dorpen is Keyring Network misschien een alternatief voor dorpssteunpunten.
- Wmo-werkplaats is mogelijkheid om met Keyring Network te experimenteren.
(Even een uitstapje naar De Wmo-werkplaatsen)
3. Wmo-werkplaats Noord (Gr., Dr. En Fr.)
opgezet om innovatieve praktijken te ontwikkelen.
sluit aan bij in de toekomst gewenste professionaliteit van de maatschappelijke ondersteuning.
is samenwerking van Hanzehogeschool, gemeenten (in Gr. Dr. en Fr.) en instellingen
leidt tot beschrijving van methoden (2013), onderzoeksverslag (2014) en onderwijsmodules
(2015).
Vijf Wmo-praktijken in het Noorden; ieder praktijkteam krijgt docent en studenten toegevoegd.
Wmo-praktijk = interventie = in Opsterland: Keyring Network (werktitel)
Thema’s: verbreken sociaal isolement van mensen met psychosociale en verstandelijke
beperking/ ontwikkelen van competenties van beroepskrachten, vrijwilligers en van competenties
van gemeente om uitvoerende instellingen aan te sturen.
(Terug naar het idee van de Keyring Network)
4. Uitwerking van idee Keyring Network
- Er zijn voorbeelden uit het buitenland: Engeland, Australië en België.
- Ons uitgangspunt: niet de voorbeelden kopiëren maar met de betrokken organisaties bespreken of
er draagvlak voor is en zo ja, hoe wij samenredzaamheid met hen kunnen organiseren.
- Starten in Gorredijk?
5. Belangrijke elementen uit het gedachtegoed van Keyring Network:
- netwerk van mensen die elkaar helpen/ wederkerigheid.
- vrijwillige deelname
- draagvlak/ behoefte
- bij elkaar in de buurt wonen
- vrijwilliger “plus” om op terug te vallen
- organisatie waar vrijwilliger op kan terugvallen
- organisaties die mensen verwijzen
- positieve benadering: gericht op mogelijkheden i.p.v. beperkingen.
6. Reacties, vragen en discussie
van onze kant zijn vragen o.a.:
- wat vindt men van het idee?
- wat spreekt je aan?
- gemengde groep (buurtgericht) of netwerk van mensen met dezelfde beperkingen?
- de doelgroepen: welke aantallen
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 23 -
Vervolg kan zijn:
- als er draagvlak is: eerste concept beschrijven (volgens format van Movisie) i.s.m. de
participerende instellingen
- plan van aanpak maken voor de uitvoering
- uitvoering
- evaluatie en bijstelling
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 24 -
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 25 -
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 26 -
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 27 -
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 28 -
1. Opening
Tryntsje Rekker van de gemeente Opsterland opent de bijeenkomst met een woord van welkom. Zij
geeft aan dat een werkgroep bezig is met geweest met het concept “samenredzaamheid” en hoe je dit
kan organiseren. In de werkgroep zitten Els Hiemstra van Partoer CMO Friesland, Willie Oldengarm
van Timpaan Welzijn en Tryntsje Rekker en Trijntje Köhler van de gemeente Opsterland.
De werkgroep wil de ideeën van samenredzaamheid delen met de aanwezigen en horen of daar
draagvlak voor is. De gemeente Opsterland krijgt de mogelijkheid om met deze aanpak te
experimenteren in een zogenaamde Wmo Werkplaats.
2. Presentatie “samenredzaamheid”
Tryntsje Rekker laat vervolgens door middel van een powerpointpresentatie zien, wat het concept
“samenredzaamheid” inhoudt. De powerpointpresentatie wordt uitgedeeld.
De gedachte achter samenredzaamheid is dat je met je sociale netwerk tegenslagen kan opvangen.
Het sociale netwerk bestaat uit een groep van 8 – 10 mensen, die bij elkaar in de buurt wonen en die
aan elkaar worden gekoppeld. Het netwerk ontstaat niet vanzelf. Iemand uit een professionele
organisatie moet het initiatief nemen. Het uitgangspunt is dat de mensen zorg en hulp krijgen van
elkaar en bieden aan elkaar. Als dat niet lukt is er een vrijwilliger verbonden aan het netwerk die de
ondersteuning kan bieden. Het resultaat kan zijn dat er goedkoper wordt gewerkt, er minder mensen
eenzaam zijn en dat mensen iets kunnen betekenen voor elkaar. In Engeland worden deze netwerken
“Keyring Networks” genoemd. De gemeente Opsterland krijgt de mogelijkheid om met deze aanpak te
experimenteren in een zogenaamde Wmo-werkplaats.
3. Reacties, vragen en discussie
Na een korte pauze vraagt Tryntsje Rekker om reacties.
O.a. de volgende reacties en vragen komen naar voren:
- Is samenredzaamheid bedoeld om een netwerk op te bouwen?
- Ja het gaat er om dat mensen elkaar leren kennen en afspreken om samen dingen met elkaar te
gaan doen.
-
Het doet mij denken aan het LET’s systeem.
Het is meer dan alleen ruilen! Het gaat ook om de sociale contacten.
- Welke competenties moet je hebben als vrijwilliger “plus”?
- In ieder geval moet er een goede balans zijn tussen beschikbaar zijn en assertief zijn. De vrijwilliger
moet de buurt goed kennen en op een zo gewoon mogelijke wijze ondersteunen. Je moet ook kunnen
omgaan met de emoties en frustraties van de leden van het netwerk. Sociale vaardigheden zijn
belangrijk. De vrijwilliger moet een vliegwiel en katalysator zijn voor het netwerk. Hij/zij moet ook de
mantelzorger(s) en de familie erbij betrekken.
-
Wordt een netwerk opgebouwd per doelgroep of is het een open/ gemêleerde groep?
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 29 -
-
Is nog niet bepaald. Soms zijn mensen niet altijd in één doelgroep te plaatsen en lopen de
beperkingen in elkaar over. Bij de LVG groep kom je ook mensen tegen die psychiatrische
problemen hebben.
Men moet wel bij elkaar in de buurt wonen. Het gaat om andere mensen helpen, dan voel je je
nuttig. Het voordeel van een gemêleerde groep is , is dat je niet in een hokje wordt gestopt.
- Is er een indicatie te geven of er behoefte is aan zulke netwerken?
- Nee de behoefte kennen we niet, maar het is een goed concept en het proberen waard. Het sterke
van samenredzaamheid is dat je niet op jezelf wordt teruggeworpen. De organisaties zijn de
intermediair om mensen aan te dragen.
Vanuit MEE wordt aangegeven dat er bij de cliënten wel behoefte aan is. “Samen is leuker” is het
motto! De continuïteit is soms lastig.
-
Het netwerk moet laagdrempelig zijn en de kracht ervan moet in de cirkel zitten. Het moet wel
gefaciliteerd worden.
Die kracht is er als mensen gelijkwaardig aan elkaar zijn.
Het moet in ieder geval klikken tussen de leden van het netwerk en de vrijwilliger. Hoe kom je aan
goede vrijwilligers?
Ga zoeken in bestaande netwerken. Vind elkaar ook als organisaties. De kerken leveren ook veel
vrijwilligers. In Tytsjerksteradiel worden de sportverenigingen er ook bij betrokken en Vrouwen van
Nu. Borgen is erg belangrijk.
- Denk je dat een netwerk ook geschikt is voor mensen met een psychische kwetsbaarheid?
- Ja het zijn vaak zorgmijders. Deze netwerken kunnen het sociale isolement doorbreken. Er zijn ook
“kronkelcafé’s” waar mensen elkaar ontmoeten.
4. Samenvatting en eventuele vervolgafspraken.
Op grond van de opmerkingen en reacties concludeert Tryntsje Rekker dat de aanwezigen positief
denken over dit nieuwe concept en bereid zijn om er verder over na te denken en mee te praten.
Gedacht wordt aan het toepassen van het concept in Gorredijk. Klein aan de gang gaan in een buurt is
de eerste optie. Opgemerkt wordt dat in de flats de meest kwetsbare mensen wonen. Misschien goed
om daar te beginnen?
Op de vraag wie er mee willen doen om het concept “samenredzaamheid” uit te werken melden zich:
Harm Flootman (Talant), Gerbrich Seinstra ( MEE), Jan Kuipers (ervaringsdeskundige GGZ), Carla van
de Woude (ZuidOostZorg), Marije Hut (De Friese Wouden) en Nelleke Hulshof (Elkien)
5. Sluiting
Tryntsje Rekker dankt ieder voor zijn/ haar aandacht en inbreng en sluit de bijeenkomst
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 30 -
Presentielijst bijeenkomst 6 november 2012.
Naam
Harm Flootman
Talant
Gerbrich Seinstra
MEE
Tollie Douwes
AMW
Atta Denninger
AMW
Rindert Postma
AanZet
Lenie Bosma
AanZet
Geert Sierdsma
GGZ Friesland
Jan Kuipers
GGZ Friesland
Ytsen Strikwerda
Elkien
Nelleke Hulshof
Elkien
Tineke Lautenbach
Zuid Oost Zorg
Karla van der Woude
Zuid Oost Zorg
Marije Hut
De Friese Wouden
Otto Veenstra
Timpaan Welzijn
Sandra Hofstra
Wmo gem.
Opsterland
Mei Khoe
Roede Kruis
Elly Eijgelaar
De Zonnebloem
Tonny Looijenga
De Friese Wouden
Ilse Huisman
De Friese Wouden
Sytske van der Meer
De Friese Wouden
Quintus Sirag
Gemeente
Tytsjerksteradiel
Wieny Toren
Gemeente
Tytsjerksteradiel
E-mailadres
[email protected]
Telefoonnummer
06-51588057
[email protected]
06-31945512
[email protected]
06-10863062
[email protected]
0512-586878
[email protected]
058-284 90 20
[email protected]
058-284 90 20
[email protected]
06-53834462
[email protected]
06-26174463
[email protected]
06-11378846
[email protected]
06-29602561
[email protected]nl
06-13745919
[email protected]
06-22616522
[email protected]
088-5125300
[email protected]
06-15016842
[email protected]
0512-386 386
[email protected]
[email protected]
0512-300735
06-52230669
0512-383641
[email protected]
088-5125300
[email protected]
088-5125300
[email protected]
088-5125300
[email protected]
140511
[email protected]
140511
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 31 -
Willie Oldengarm
Timpaan Welzijn
Els Hiemstra
Partoer
Trijntje Köhler
Gemeente Opsterland
Tryntsje Rekker
Gemeente Opsterland
Veranderplan MC4, Tryntsje Rekker
November 2012
- 32 -