Kinderpsychologische zorg in een ziekenhuis is vaak kortdurend en

4 6 d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4
Kinderpsychologische zorg in een
ziekenhuis is vaak kortdurend en
cognitief­gedragstherapeutisch.
Anneke Smeets­Schouten en Patrick
Meurs beschrijven mogelijkheden
tot kortdurende, psychoanalytisch
georiënteerde interventies aan de
hand van twee gevalsbeschrijvingen
van kinderen die last hebben van
obstipatie en broekpoepen. Ze laten
zien hoe door enkele gesprekken met
ouders en spelsessies met het kind
zicht komt op achterliggende gezins­
gerelateerde problematiek, en hoe hun
functioneren verbetert.
d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4 47
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
een psychoanalytische invalshoek
Kortdurend
werken met
kinderen in een
ziekenhuis
I
n de kinderpsychologische zorg in een algemeen
ziekenhuis heeft het cognitief-gedragstherapeutische kader momenteel een belangrijke plaats.
Zeker de kortdurende behandelvormen zijn
klachtgericht en veelal gedragstherapeutisch. Wij
willen daar vraagtekens bij zetten en de diversiteit van het
behandelaanbod in een ziekenhuissetting verruimen. Met
name de actuele ontwikkelingen in het psychoanalytisch
kader bieden nieuwe mogelijkheden voor kortdurende
therapeutische begeleiding. In de zorg voor jonge kinderen
door zogeheten Infantcentra vanuit de ggz, ook wel ‘Infant
Mental Health-centra’ genoemd, is het psychoanalytisch
denken opgenomen. Dit geldt veel minder voor de algemene
pediatrische psychologie.
De dominantie van het gedragstherapeutisch kader hangt
samen met de mogelijkheden voor wetenschappelijk
onderzoek vanuit dit model. Protocollaire behandelingen
zijn makkelijker wetenschappelijk te evalueren dan
psychoanalytische psychotherapieën. Lange tijd hebben
psychoanalytici wetenschappelijk onderzoek
veronachtzaamd. Hier komt de laatste decennia verandering
in (zie voor een review over evidence based psychoanalytische
kinderpsychotherapie Midgley & Kennedy, 2011). Dat
effecten van psychologische behandelingen worden
onderzocht vanuit een diversiteit aan therapeutische kaders
– en dus niet enkel vanuit de gedragstherapie – is van het
grootste belang voor de dynamiek en de diversiteit aan
behandelvormen binnen het gehele veld van de
kindertherapeutische zorg (Kazdin & Weisz, 2003).
Cognitieve gedragstherapie richt zich op het aanleren van
gewenst gedrag. Dit kan een steun in de rug zijn als kinderen
een bepaalde ontwikkelingshorde moeilijk nemen, zoals het
zindelijk worden waarop we ons in dit artikel richten. De
methode kan structuur bieden die in het gezin wellicht
onvoldoende gegeven wordt. Of de methode kan juist helpen
om het probleemgedrag anders te benaderen, zodat ouders
en kinderen uit de strijd raken en het gewenste gedrag
aangeleerd kan worden.
Soms is het echter nodig de focus te verleggen van het
probleemgedrag naar achterliggende emotionele (gezins-)
problematiek. De focus op gedrag heeft ertoe geleid dat er
minder aandacht is voor de innerlijke belevingswereld van
kinderen en ouders. Net die binnenwereld is een bijzonder
aandachtspunt in de psychoanalytische therapie, zoals we in
4 8 d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
a n n e k e s m e e t s - s c h o u t e n & pat r i c k m e u r s
dit artikel illustreren: de met somatische symptomen
verbonden kwetsbare thematieken en belevingen van een
kind in de context van een specifiek gezin.
Kenmerken psychoanalytische
behandelwijzen
foto: shutterstock. collage: curve
Een voorbeeld van kortdurende psychoanalytische
interventies is de methode die de Tavistock Clinic in Londen
hanteert. Deze interventies bestaan uit vijf tot zeven
gesprekken of spelsessies met de ouders, het kind of beiden
samen. In deze sessies wordt de klacht met ouders en
kinderen verhelderd: in welke context is de klacht ontstaan
en in stand gehouden? Daarbij heeft de therapeut aandacht
voor zowel de verbale als non-verbale communicatie, voor
gevoelens van overdracht en tegenoverdracht binnen de
therapeutische relatie. Ook is er aandacht voor
intergenerationele problematiek. De therapeut observeert
hoe het kind een bepaalde problematiek van de ouders of het
gezin tot uitdrukking brengt in spel, en ook hoe de ouders
soms hun eigen problematiek onbewust projecteren op het
kind.
Waar in de cognitief-gedragstherapeutische benadering
vooral aandacht is voor veranderingen in de pedagogische
attitude van ouders, gaat het in deze kortdurende
psychoanalytische interventies meer om emotionele
dynamiek tussen ouders en kinderen. Ook de eigen
kwetsbaarheid van ouders, hun eigen levensgeschiedenis en
de invloed daarvan op de relatie met het kind, komt zo
mogelijk aan de orde.
Een belangrijke pijler van deze werkwijze is het begrip
containment van Bion (1962, in Emanuel & Bradley, 2008).
Containment verwijst naar de bereidheid van de therapeut
om heftige gevoelens bij het kind en ouders ‘waar te nemen,
in zich op te nemen, te verdragen en vervolgens betekenis te
geven’, ofwel te ‘containen’.
Containment is verwant aan het actuele begrip
‘mentaliseren’ van Fonagy et al. (2003): de innerlijke of
mentale wereld, verbonden met bepaalde observeerbare
gedragingen of symptomen, onder woorden brengen. In het
ziekenhuis leven bij hardnekkige somatische symptomen
niet zelden ook heftige gevoelens van onmacht, onbegrip en
angst. Containment van zowel ouders als kinderen is nodig
om ruimte te maken voor reflectie, zodat innerlijke noden en
behoeften beter begrepen en beantwoord kunnen worden.
Gedragingen en symptomen van de betrokkenen worden
aldus vertaald in termen van wensen, angsten, verlangens en
motivaties.
Een andere belangrijke pijler in psychoanalytisch werken
d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4 4 9
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
is het denken vanuit ontwikkelingsfasen die elk hun eigen
thematiek en dynamiek kennen. De oude termen orale, anale
en oedipale fase verwijzen grofweg naar respectievelijk
hechting, de autonomie-ontwikkeling, de sociale
ontwikkeling, het eerste besef van gender en de eerste
interesse in seksualiteit. Gedragstherapie richt zich vooral op
autonome controle over het symptoom. Eenzelfde symptoom
kan echter verschillende achtergronden hebben, bijvoorbeeld
teleurstelling in de hechtingsfiguren, een vastgelopen
autonomie-ontwikkeling of moeite om de realiteit van het
ouderlijke koppel te accepteren. Dit betekent dat het
therapeutische aanbod ook breder kan en mogelijk moet zijn
dan alleen versterking van de autonomie.
Een derde en laatste pijler is die van het gebruik van de
spelkamer. Met kinderen kan vaak zo goed gecommuniceerd
worden binnen de symboliek van het spel als dit rechtstreeks
niet goed lukt. Kinderen in hun spel-taal begeleiden is een
vak apart; het zijn niet zomaar volwassenen in het klein!
een extra troef?
We illustreren het bovenstaande aan de hand van
problematiek en behandeling van kinderen die last hebben
van obstipatie en fecale incontinentie. Deze groep dient zich
frequent aan bij de kinderarts. Binnen de
kindergeneeskundige literatuur wordt de behandeling van
fecale incontinentie tegenwoordig primair als medisch
probleem gezien (Burgers & Benninga 2009). De redenering
is als volgt: fecale incontinentie is in tachtig procent van de
gevallen retentief, dat wil zeggen dat ophoudgedrag
obstipatie veroorzaakt. De ontlasting wordt hard, waardoor
ontlasten pijnlijk wordt en de kinderen angstig worden om
zich te ontlasten.
Dan ontstaat er soms ‘overloopdiarree’. Zachte ontlasting
loopt langs de hard geworden ontlasting in het rectum,
zonder dat het kind een gevoel van aandrang heeft. De
ouders denken soms dat het kind het express in de broek
doet. Zo ontstaat er gemakkelijk strijd. Behandeling bestaat
eerst en vooral uit laxeren, toiletadviezen en positieve
motivering en zo nodig – in een minderheid van de gevallen
– gedragstherapeutische behandeling.
In ons ziekenhuis functioneert een ‘poep-goed-poli’.
Pedagogisch medewerkers werken via een
gedragstherapeutisch protocol. Dit werkt vaak heel goed. Een
belangrijke vraag die echter vaak onbeantwoord blijft: wat is
de reden voor het ophoudgedrag? Die vraag wordt des te
belangrijker als bovenstaande advisering niet werkt. In die
meer resistente casussen ziet de psycholoog de kinderen en
ouders om mee te denken over mogelijk achterliggende
problematiek of de bredere context van hun leven waarin dit
symptoom is opgetreden en in stand gehouden.
In een in 2008 verschenen standaardwerk Protocollaire
behandelingen voor kinderen met psychische klachten worden de
inzichten vanuit de psychoanalyse met betrekking tot deze
problematiek als achterhaald beschouwd (Bosch, 2008). Dat
is echter een onvolledig oordeel, omdat men daarbij
voorbijgaat aan actuele evoluties binnen het analytische
model. De potentiële rijkdom van bepaalde aspecten uit dit
model worden dan als het kind met het badwater
weggespoeld. Bovendien: in het protocol ontbreken vaak
ontwikkelingspsychologische inzichten, alsook het zicht op
de betekenis van de klacht binnen de primaire relaties en een
aanduiding van behandelmogelijkheden als het gewone
protocol niet werkt – een situatie die zich overigens vaker
voordoet dan men zou denken. Bosch (2008) schrijft wel dat
bij fecale incontinentie vaak sprake is van comorbiditeit,
maar richt zijn protocol alleen op die kinderen waarbij de
fecale incontinentie het primaire probleem is.
Het onlangs verschenen handboek Incontinentie voor
Kinderen (Groeneweg et al., 2012) gaat wel in op kinderen met
dit symptoom én ontwikkelingsstoornissen of
leerproblemen. Specifieke kenmerken van het gedrag van
Soms is het nodig
de focus te verleggen
van het probleem­
gedrag naar
achterliggende
(gezins)problematiek
5 0 d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
a n n e k e s m e e t s - s c h o u t e n & pat r i c k m e u r s
deze kinderen bij dit probleem worden beschreven. Stress en
overvraging, gezins- en opvoedingsfactoren worden als
oorzakelijke factoren genoemd. De behandeling blijft
klachtgericht, gedragstherapeutisch en pedagogisch (Van
Kuyk et al., 2012). Kortdurende psychoanalytische
interventies bieden andere mogelijkheden om aan
onderliggende emotionele problematiek te werken.
Nu eerst een greep uit de psychoanalytische literatuur
over dit onderwerp, daarna volgen twee vignetten.
zindelijkheidsontwikkeling
Vanuit het psychoanalytisch kader kwam Anna Freud (1973)
via systematische observatie tot het concept van
ontwikkelingslijnen: ontwikkelingstaken die kinderen in
relatie tot hun ouders moeten volbrengen. Het gaat om
boeiende, ten onrechte vergeten analytische literatuur, met
beschrijvingen van ontwikkelingstrajecten als ‘van
egocentriciteit naar kameraadschap’, ‘van afhankelijkheid
naar emotioneel zelfvertrouwen’, ‘van lichaam naar
speelgoed en van spel naar werkhouding’, maar ook ‘from
wetting and soiling to bladder and bowel control’.
De eerste fase in deze ontwikkelingslijn is die van
complete vrijheid om te plassen en drukken wanneer het
kind dat wil. De tweede fase, die van maturatie van de
sluitspieren, maakt het gaandeweg mogelijk om
lichaamsproducten op te houden of ze los te laten en te laten
zien wanneer het kind het wil. Zo kan een kind heel trots zijn
op ‘een drol’ die het heeft gefabriceerd. De lichamelijke
afgrenzing en het eerste ik-zeggen (de autonomieontwikkeling) gaan hier hand in hand; het kind maakt er
soms een strijd van. Geleidelijk verwerft het kind autonome
controle over de sluitspieren, zodat het leren van
zindelijkheid los komt van de perikelen en stemmingen
binnen relaties met de zorgfiguren, los van de strijd om
autonomie. De zindelijkheid is deel geworden van
zelfregulatie en lichaamscontrole, waarover het kind trots is
en die hem toelaat nieuwe ontwikkelingsstappen te zetten.
De leeftijd waarop men tegenwoordig zindelijkheid
verwacht, ligt vrij laat: tegen het vierde jaar (Bosch, 2008). Dit
betekent ook dat de autonome controle over de sluitspieren
die los staat van de objectrelaties, langer op zich laat wachten.
Bij een te stringente opstelling van de zorgfiguren raken
ouder(s) en kind in een moeilijk te staken strijd verwikkeld.
Wanneer er echter te weinig grenzen worden gesteld vanuit
de omgeving, raakt een kind verstrikt in de illusie van
omnipotentie (Barrows 1996). Het ophouden van de
ontlasting staat dan voor een gevoel van omnipotente
controle over de ontlasting en daarmee over de aandacht
binnen de relatie.
De zindelijkheidsontwikkeling kan echter ook
bemoeilijkt worden door intense teleurstelling in de
ouderlijke zorgfiguur, door verdriet en woede om verlies van
betrokkenheid van de ouder. Forth (1992) beschrijft hoe bij
een vierjarig meisje het ophouden van ontlasting ontstaat in
de context van reële verlieservaringen en overweldigende
separatie-angst.
Kortom, het ophouden van ontlasting en het
broekpoepen kan veel verschillende betekenissen hebben.
Twee vignetten
We presenteren nu twee klinische vignetten ter illustratie.
Middels twee gevalsbeschrijvingen lichten we kortdurend
werken in het ziekenhuis vanuit psychoanalytisch kader toe.
Isa (6,5) werd met en zonder ouders gezien. Annabel (4)
kwam samen met haar moeder naar de spelkamer. Daarna
volgde een gesprek met beide ouders.
De namen van Isa en Annabel zijn gefingeerd. ‘Ik’ verwijst
naar de eerste auteur van dit artikel.
Casus 1: Isa (6,5)
Het verwijsformulier van de kinderarts vermeldt:
aanhoudende fecale incontinentie bij Isa. Op de ‘poep-goed-poli’ is
het traject goed doorlopen. Tijdens de vakantie geen ongelukjes,
daarbuiten echter wel. Hoe te doorbreken?
Als ik Isa en haar ouders voor het eerst zie, is Isa nadrukkelijk
aanwezig, wil graag de controle houden, wil veel dingen tegelijker­
tijd, laat zich moeilijk corrigeren. Moeder ervaar ik als een open
vrouw, die graag advies wil over hoe om te gaan met het gedrag van
Isa. Vader staat niet achter een verwijzing naar een psycholoog, wil
vooral niet te veel bemoeienis.
Vanaf het moment dat ze zindelijk is, heeft Isa last van
obstipatie. De overgang van zomaar laten lopen naar controle, sloeg
om in extreem ophouden. Zij heeft heel lang niet op het toilet willen
poepen. Nu doet ze dat wel, maar heeft regelmatig ongelukjes. Op
school gaat het goed. Ze kan het niveau van groep 3 goed aan. Wel
kan ze bazig zijn over andere kinderen, vindt ze het moeilijk om
haar plek te vinden naast andere kinderen. Slapen en eten gaan
goed. De ouders vertellen dat Isa met veel dingen tegelijkertijd wil
spelen en het spel moeilijk los kan laten. Op die momenten vindt ze
het moeilijk om naar de wc te gaan. Isa sport veel, speelt al hockey
en tennis. Ze kan moeilijk tegen frustratie, wil graag winnen. Vader
herkent dit, hij waardeert het eigenwijze karakter ook.
d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4 5 1
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
Met kinderen kan vaak
goed gecommuniceerd
worden binnen de
symboliek van het spel
als dit rechtstreeks niet
goed lukt
foto: alamy/imageselect
Wanneer de ouders tijdens de vakantie rustig aanwezig zijn,
heeft Isa veel minder ongelukjes. Moeder werkt in de zorg, heeft
onregelmatige werktijden. Vader heeft een fulltime baan. Alle
gezinsleden zijn druk met activiteiten. Moeder voelt zich geclaimd
door Isa, die het moeilijk kan accepteren als moeder grenzen stelt en
haar eigen leven heeft. Moeder stelt die grenzen dan ook niet zo veel,
maar raakt wel geïrriteerd door Isa die vervolgens nog meer gaat
claimen.
De ouders zie ik terug voor een verlengde intake over de
ontwikkelingsanamnese. Moeder vertelt dat Isa precies twee jaar
geboren werd nadat vader een levensbedreigende inwendige
bloeding had gehad. Dit heeft hun leven veranderd, ze beseften dat
ze elkaar zomaar kwijt konden zijn. Ze wilde graag zwanger
worden. Dat duurde even, maar uiteindelijk kwam Isa. De bevalling
duurde lang, maar verliep verder goed. Isa wilde niet goed aan de
borst drinken, moeder kolfde. De vroegkinderlijke ontwikkeling
verliep vlot, met drie maanden had Isa kinkhoest waarvoor ze werd
opgenomen in het ziekenhuis. Met 2,5 jaar was ze vaak driftig. Ze
werd een periode zindelijk, maar poepte nog wel graag in de luier en
deed het soms op de wc. Toen ze naar groep 1 moest, wilde ze dat niet
meer. De laatste tijd lukt het af en toe.
Mijn eerste gedachte is dat er thuis pedagogische ondersteuning
moest komen. Maar de ouders willen geen mevrouw die komt
zeggen wat er moet gebeuren. Een andere optie is dat ik Isa eerst
beter leer kennen. De ouders willen dat liever.
Ik zie Isa drie keer terug in de spelkamer. Daar is ze eerst wat timide,
speelt stilletjes in de zandbak. Daarna kruipt ze achter de poppen­
kast, ik ga er op de grond voor zitten. Isa speelt dat er een geheim is;
er zitten mensen verstopt, ik moet raden wie. Dat kan ik niet goed.
Vervolgens speelt ze dat een monster een muis doodmaakt en gooit
die naar buiten. Dit blijft ze een poosje doen. Ze wil de gedode
poppen tussen mijn benen gooien. Ik voel me wat overweldigd, voel
dat er letterlijk wat naar buiten gesmeten moet worden.
Ze wil schilderen, begint met grote halen een bloem te schilde­
ren, begint geordend, maar gaandeweg krijgt het meer een
besmeurend karakter. Tijdens het opruimen wil ze zich graag
verstoppen. Ik speel het spel even mee.
Tijdens de tweede sessie wil ze graag knikkers verstoppen, ik
moet ze vinden en vice versa. Telkens is ze weer heel blij als de
knikkers gevonden worden. Ze verdraagt het moeilijk als dat even
langer duurt en wordt dan commanderend. Wil even wat anders,
mij vastbinden met handboeien en zwaardvechten. Nee, toch niet,
nog even verder met de knikkers. Ze komt naar me toe, gooit
knikkers in mijn trui. Isa wil dan naar mama toe.
Tijdens de derde sessie rent ze vooruit, kijkt in het poppenhuis,
in de keukenkastjes. Wil het huis gaan verbouwen, begint te smijten
met de meubeltjes. Ik schrik, zeg dat ik niet wil dat we dingen kapot
5 2 d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
a n n e k e s m e e t s - s c h o u t e n & pat r i c k m e u r s
maken. We kunnen wel doen alsof iets kapot gaat. Isa schrikt ook
even, doet verder voorzichtig. Het gaat thuis goed, vertelt ze. Er zijn
geen ongelukjes meer. En ze is al bijna zeven. Ondertussen ruik ik
een windje. Ze lijkt me wat te willen duidelijk maken, maar het
komt er niet goed uit.
Ze wil verven, kleien, geeft mij ook een stukje van de taart die ze
bakt. Ondertussen memoreer ik wat we allemaal gedaan hebben,
dat we de vorige keer knikkers verstopten. Maar die zijn nu weg,
zegt Isa. Opeens begrijp ik dat ze die terug had willen vinden in het
poppenhuis en dat ze daarom zo boos was toen ze de knikkers niet
vond. Gevoelens uiten valt haar niet makkelijk. Gelukkig kan ik de
knikkers weer voor haar vinden. Opnieuw is ze erg blij, verstopt de
knikkers in de klei die ik moet vinden. Ik voel dat er steeds iets van
in de klei te voorschijn moet komen. Maar ook: ‘Hou jij mij wel vast,
zorg je voor mijn knikkers?’. En: ‘Als je dat niet doet, word ik boos’.
Enkele weken later zie ik moeder terug. Inmiddels gaat het beter
met Isa. De behoefte aan veiligheid én grenzen wordt duidelijker
gezien door moeder. Ik bevestig dat vanuit de spelobservatie. Isa is
op school rustiger, liever, minder dominant. De ontlasting doet ze
gewoon op de wc. Moeder stelt eerder grenzen bij claimend gedrag,
zodat ze op andere momenten meer beschikbaar kan zijn voor Isa.
Moeder vertelt dat ook vader zo claimend kan zijn, dan is het alsof
ze twee kinderen heeft. Dat vindt ze vervelend. Ze is ook daarin meer
grenzen gaan stellen. Moeder merkt dat dit het hele gezin goed doet.
Het helpt de gezonde differentiatie tussen de gezinsleden vooruit,
zodat de verbondenheid niet belast wordt. Ik vermoed dat vader
begeleiding voor henzelf als ouders afhoudt vanwege een te sterk
gevoelde kwetsbaarheid, mogelijk samenhangend met de angst die
de inwendige bloeding opgeroepen heeft en misschien nog oproept.
Deze angst kan in dit gesprek met moeder nog niet benoemd
worden. Ze vindt het niet nodig om terug te komen. Isa is weer meer
kind geworden, het gezin is meer in balans en het probleem is
opgelost.
Casus 2: Annabel (4)
De kinderarts verwijst Annabel, met de vermelding:
‘Ophoudgedrag waardoor recent urineweginfectie bij introvert
meisje waarvan de ouders een jaar geleden gescheiden zijn.’
Annabel komt samen met haar moeder. Ze komen tien minuten
te laat en moeder zegt er meteen bij dat ze over een half uur ook
weer weg moet. Dit doet mij vermoeden dat moeder het lastig vindt
om te komen en mogelijk in haar nieuwe leefsituatie erg onder druk
staat. Annabel is verlegen in het contact, heeft moeite om te
reageren op wat pogingen van mijn kant. Ze maakt goed oogcon­
tact, maar is erg verlegen als ze iets moet zeggen. Moeder stimuleert
haar, maar Annabel laat zich niet overhalen.
Moeder vertelt dat Annabel moeite heeft om de ontlasting los te
laten, maar het de laatste tijd ook vaak in de broek doet. Ze wil niet
graag naar de wc. Thuis ontstaat er vaak strijd. Op school gaat het
goed. Moeder vertelt dat ze merkt dat Annabel sterk op moeders
stemming reageert.
Ik vraag haar hoe ze dat merkt. Dan vertelt ze dat vader haar een
jaar geleden totaal onverwacht verliet, enkele maanden nadat ze
getrouwd waren. Voor de scheiding was Annabel gewoon zindelijk.
Bij moeder is er veel verdriet over de scheiding. Boosheid komt niet
in de kamer, ook niet als ik er naar vraag. Moeder zei dat ze zich
vooral gekwetst voelde, en dat ze niet wil dat de kinderen slecht over
hun vader denken. De oudste van zes is wel heel boos en hangt nu
erg aan haar. Moeder zei dat ze heel duidelijk naar de kinderen was,
dat papa en mama allebei van hen houden, maar dat ze nu in
verschillende huizen wonen.
Ze geeft meer voorbeelden van hoe ze duidelijk is naar de
kinderen. Ze vraagt: ‘Hoe moet ik dat nu anders doen?’ Ik zeg dat
duidelijkheid belangrijk is, maar dat gevoelens van verlies en
boosheid er toch kunnen zijn. Moeder huilt. Omdat ik het gevoel
krijg dat moeder dit niet te veel wil laten zien in aanwezigheid van
Annabel, vraag ik of ze hier misschien op een ander moment op
terug wil komen. Ze knikt.
Ik leg aan moeder uit dat het goed zou zijn om wat tijd te nemen
en te begrijpen hoe Annabel zich voelt, dat obstipatie op deze leeftijd
veel voorkomt. Maar dat het bij kinderen die al zindelijk zijn
geweest soms ook betekent dat ze om emotionele redenen de poep
ophouden en niet loslaten wat er in hen zit. Bij een scheiding
vertonen ze tijdelijk een terugval in hun gedrag en hun ontwikke­
ling. Annabel is heel onverwacht haar ouders als gezamenlijk
ouderpaar kwijtgeraakt; die moeilijk te plaatsen verlieservaring
speelt vermoedelijk mee in het ophouden van de ontlasting. Soms
zijn kinderen in zo’n situatie ook erg boos, en laten ze ons dat
merken door in hun broek te gaan poepen. Annabel luistert intens.
Ik zag Annabel en moeder samen driemaal terug in de
spelkamer. Moeder vertelde dat het sinds het eerste gesprek al beter
ging met Annabel. Ze doet de ontlasting vaker op de wc en er is
minder strijd.
Annabel blijft in de spelkamer eerst nog erg verlegen. Ze wil wel
een tekening maken. Ze tekent een huis, maar is niet tevreden en
tekent een tweede huis op de achterkant. Ik moet denken aan de
twee huizen die ze nu heeft. Gaandeweg ontstaat er contact.
Annabel vindt vingerpoppetjes. Ze wil dat zij en ik allebei twee
vingerpoppetjes om de vingers doen. De paren moeten identiek zijn.
Haar poppetjes beginnen te kussen, en verstoppen zich dan onder de
tafel. ‘We zien ze even kussen, en dan zijn ze opeens weg,’ zeg ik. Ze
herhaalt dat spel een paar keer.
d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4 5 3
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
Werken met
kinderen begint
bij de ouders
Tijdens de derde sessie vindt Annabel een babypop die ze hard op
de grond laat vallen. Ze lacht uitbundig. Het voelt agressief, het
lachen wat over the top. Moeder vertelt in diezelfde sessie dat het
beter gaat met Annabel. Ze zit beter in haar vel, het poepprobleem is
over en op school merken ze ook dat het goed met haar gaat.
In een gezamenlijk gesprek met beide ouders komt opnieuw aan
de orde dat de scheiding voor moeder onbegrijpelijk is. Er komt meer
boosheid bij moeder. Ze zegt zeker te weten dat hij een ander had
toen hij plotseling vertrok. Vader ontkent dit. Er komt nog geen
gezamenlijk verhaal over hun relatie en de scheiding. Beiden zijn
wel zeer betrokken op de kinderen, kunnen dat ook in elkaar
herkennen en waarderen. De boosheid en het verdriet over de
scheiding is weer meer ‘van henzelf geworden’. Annabel kon
daardoor weer vrijer functioneren. Het gegeven dat de ouders mede
door deze sessies elkaar spreken over de voor het kind en de moeder
ondenkbare scheiding en over hoe ze verder samen ouders blijven
voor Annabel, herstelt enige rust.
Bespreking casus 1 en casus 2
Werken met kinderen begint bij de ouders. Ouders
zijn het kwetsbaarst als het over hun kinderen gaat, zeker wanneer
ze vastlopen met elkaar en ook hun eigen levensgeschiedenis in het
geding is. Enerzijds is er de kwetsbaarheid, maar anderzijds voelen
ouders vooral hun verantwoordelijkheid. Daarom is containment
– het dragen en betekenis geven aan de zorgen en behoeften van
zowel ouders als kinderen – een eerste vereiste.
In deze casussen speelt ambivalentie in de therapeutische relatie
een belangrijke rol. In zowel de spelkamer als het contact met de
ouders herken ik de overdrachtsgevoelens zoals Pozzi (2003) die
beschrijft in relatie tot ouders van een driejarig meisje met dezelfde
klachten: ‘Initially I had to undergo the same destiny as a faecal
lump: pushed forwards and pulled backwards.’
Enerzijds is er het gevoel naar voren getrokken te worden om het
probleem bespreekbaar te maken en op te lossen, anderzijds is er
afweer en ontkenning. In de casus Isa trok moeder me naar voren,
wilde praktisch advies, vader duwde me weg. Ik vermoed dat vader
gevoelens van kwetsbaarheid moeilijk verdroeg, misschien vanwege
de angst die de inwendige bloeding opgeroepen had, de angst ook
voor een recidief. Deze dynamiek doet zich gemakkelijk voor in een
ziekenhuis. Enerzijds is er een sterk appel om klachten op te lossen
en meteen in actie te komen, anderzijds wordt nadenken over
mogelijke emotionele achtergronden van lichamelijke klachten
vaak afgeweerd. Voor het werk van een psycholoog in een zieken­
huis is het daarom zo belangrijk om ruimte te maken voor reflectie.
De ouders en Isa zorgden gelukkig zelf voor ruimte voor reflectie in
de spelkamer.
Het kinderspel van Isa toont ook hoeveel spanning er zit
rondom de moeilijke episode in hun gezin die door de ouders verteld
werd. Isa’s spel gaat over een geheim, verstopt zitten, verstoppen en
daardoor de dingen kwijtraken. En ze toont hoe weinig woorden er
vooralsnog waren om over de affectieve binnenwereld van onmacht
en schaamte te vertellen. De spanning zet zich mee vast in het
lichaam en draagt aldus bij tot haar symptoom.
Typisch voor Anna Freud is de autonomie-ontwikkeling, het
zindelijk worden en de agressieregulatie met elkaar te verbinden. De
associatie met agressieregulatie zien we in beide gevalsbeschrijvin­
gen. Woede als bescherming tegen kwetsbaarheid en schaamte bij
Isa, boosheid en verdriet om het verlies van het ouderlijke koppel bij
Annabel. Emanuel (2013) stelt dat een kind bij een gebrek aan
ouderlijke ‘containment’ zichzelf moet dragen, bevatten, inhouden,
controleren; het is te zelfstandig en weert kwetsbaarheid af, zoals bij
Isa. Ook een recente publicatie van Goodman (2013) benadrukt de
rol van kwetsbaarheid in de hechting bij fecale incontinentie.
Middels een gedragstherapeutische aanpak van straffen en belonen
kon Isa het probleem niet loslaten. Een appel op de autonomie,
zoals bij een gedragstherapeutische aanpak, kan dit symptoom van
overmatige zelfcontrole nog versterken (Barrows, 1996).
Ook typisch psychoanalytisch is om veel aandacht te hebben
voor het verlangen en de angsten van kinderen – bij Isa het
verlangen om te kunnen leven zonder angst te voelen dat het leven
plots en onvoorspelbaar voorbij kan zijn, bij Annabel het verlangen
naar ouderlijke zorg en de angst dat een scheiding vooral die zorg
tenietdoet. Wanneer kinderen iets van deze verlangens en angsten
kunnen verbaliseren of op hun ontwikkelingsniveau in spelmetafo­
ren tot expressie brengen, staan ze sterker. Het symboliseren biedt
dan een tegenwicht aan symptoomvorming, hoewel het ontstane
symptoom naast die betekenissen ook andere ontstaansgronden
heeft (het is meervoudig gedetermineerd) en een eigen leven kan
gaan leiden (bijvoorbeeld door autonome fysiologische processen
die het symptoom in stand houden of door psycho-relationele
factoren, zoals secundaire ziektewinst).
Het gaat er niet alleen om dat het spel gespeeld wordt, maar ook
dat het ‘gehoord, gezien en begrepen wordt’ (Vliegen 2007). Vliegen
noemt intreden in het spel van het kind door de therapeut een diepe
erkenning van de eigenheid van het kind. Dit aandachtig en
behoedzaam intreden in de binnenwereld van het kind door
5 4 d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
a n n e k e s m e e t s - s c h o u t e n & pat r i c k m e u r s
deelgenoot te worden van zijn spel, raakt momenteel in Nederland
op de achtergrond. Het volgen van de vrije associatie (de zogenaam­
de spelinvallen) van een kind wordt vervangen door vrolijk
voorbedrukte protocollaire werkbladen. De diepere belevingswereld
van het subject is daarin voor menig kind te weinig in de focus. De
therapiekamer wordt dan meer een werkkamer dan een spelkamer.
Annabels spel kan begrepen worden als dramatic enactment
(Emanuel, 2008) van het conflict tussen de ouders. Ze liet de
vingerpoppetjes zien die elkaar kusten, en ook weer weggingen. De
baby die ze liet vallen, deed denken aan hoe zij zichzelf wellicht
gevoeld heeft toen het ouderlijke koppel uiteenviel, maar mogelijk
ook aan de verlorenheid en boosheid van moeder. Bij de moeder van
Annabel voelde ik aanvankelijk een minimaliseren of ontkennen
van boosheid, die Annabel des te sterker uitte. Op het moment dat ik
die affecten kon benoemen, kregen ze een gezondere plaats in dit
gescheiden gezin: de angst dat deze mensen elkaar ook in de
ouderlijke zorg zouden laten vallen en het kind daarvan de
rekening betaalt. Op het moment dat moeder zelf meer boosheid en
diepe ongerustheid kon ervaren, kon Annabel die wat loslaten.
Bij Isa was er meteen bij de eerste sessie het thema van angst,
boosheid en zelfs ‘dood’ die letterlijk naar de therapeute werden
gesmeten in de hoop dat die er wat mee kon aanvangen, deze
thema’s kon verdragen. Ik moest bij de monsterlijke ervaring
bedenken dat vader bijna dood was geweest. De poppen moesten
tussen mijn benen landen. Ik moest denken aan hoe moeder Isa’s
geboorte verbonden had aan de levensbedreigende bloeding bij
vader.
Bij de tweede sessie kwam het ‘verstoppertje spelen’, ontwikke­
lingspsychologisch een spel in de context van separatie-ervaringen.
Niet verwonderlijk dus dat het in de spelkamer van de therapeut
vaak gezien wordt bij kinderen die om diverse redenen gepreocup­
peerd zijn met verlies (Kapcia 2007). De angst voor verlies draagt
dan bij tot het ophouden van ontlasting: ze raken letterlijk verstopt
en willen niets meer kwijt raken. Poepen is teveel met controleverlies
en absolute onmacht verbonden geraakt. Toen Isa de knikker die ze
steeds ergens in de spelkamer verstopt had, onder mijn trui ging
verstoppen voelde de knikker als een kindje of een schat (het leven?)
dat gekoesterd/beschermd moest worden na zoveel spelfragmenten
over monsters en dood. Isa en Annabel konden uiteindelijk hun
overmatige controle wat loslaten, kwetsbaarheid meer toelaten; ze
werden speelser, ook ten aanzien van de eigen binnenwereld van
aanvankelijk ondraaglijke en overweldigende gevoelens. Daar
droeg de speltherapeutische techniek vanuit een psychodynamische
benadering wezenlijk toe bij.
Bij Annabel kon de betekenis van het spel met de ouders gedeeld
worden. Alleen al het benoemen van de relatie tussen het broekpoe­
pen en boosheid en verdriet, zorgde voor verandering. Bij Isa was dit
Wat is de
reden voor het
ophoudgedrag?
moeilijker. In dit kortdurende werk konden haar heftige gevoelens
gezien en ‘gecontained’ worden binnen de symboliek van het spel,
maar nog maar deels met de ouders besproken worden. Isa kon
ondertussen echter verder: ze functioneerde harmonieuzer en kon
het symptoom loslaten. Dat was voor nu genoeg. Maar wellicht
hebben zij en de ouders op termijn een langer durend traject nodig.
Besluit
Gedragstherapeutisch werken kan zeer efficiënt zijn. Maar
als gedragstherapie stagneert of de symptomen duidelijk
secundair zijn aan emotionele gezinsgerelateerde kwesties,
bieden psychoanalytische connotaties eveneens grote kansen
in de kinder- en ouderbegeleiding bij lichamelijke/
functionele symptomen zoals ontlastingsproblemen. Soms is
de focus op het probleemgedrag en de autonome controle
daarover te smal.
Recente psychoanalytische publicaties leggen juist de
nadruk op de relatie tussen kwetsbaarheid in de hechting en
fecale incontinentie (Goodman, 2013). Maar ook de oude
ontwikkelingspsychologische observaties van Anna Freud
kunnen helpen om de diversiteit van emotionele
achtergronden van fecale incontinentie te begrijpen. De
vaardigheid om met kinderen binnen de symboliek van het
spel te kunnen communiceren, kan zo belangrijk zijn
wanneer een rechtstreeks gesprek over het poepprobleem te
beschamend is of wanneer er voor de kwetsbare thema’s
binnen een gezin nog geen woorden zijn.
Vanuit een ‘containende’ houding kan de invloed van de
ouder-kindinteractie of van de eigen problematiek van
ouders gedeeld en begrepen worden. In actuele
psychoanalytische stromingen zou dat ‘mentaliseren’, ‘mindmindedness’, of ‘minding the body’ genoemd worden: woorden
vinden voor een bepaald probleem of symptoom, woorden
die verband houden met de binnenwereld van het kind en de
zorgfiguren in de gezinscontext (Fonagy et al., 2002; zie ook
Meurs & Cluckers, 1999). Het bieden van containment aan
ouders en kinderen helpt soms meer dan concrete
advisering. Het probleemgedrag kan soms losgelaten worden
d e p s yc h o lo o g / d e c e m b e r 2 0 1 4 5 5
ko rt d u r e n d w e r k e n m e t k i n d e r e n
in een ziekenhuis
zonder er concreet individueel met het kind aan gewerkt te
hebben. Kortdurend werken behoeft niet altijd klachtgericht
te zijn.
Al met al biedt kennis van de actuele ontwikkelingen
binnen de psychoanalytische therapietraditie
supplementaire mogelijkheden en een verrijking van onze
therapeutische mogelijkheden.
Over de auteurs
Dr. Anneke Smeets­Schouten is als kinder­ en jeugdpsycholoog NIP,
klinisch neuropsycholoog BIG en psychodynamisch kindertherapeut
verbonden aan de afdeling Medische Psychologie van Medisch
Spectrum Twente. E­mail: [email protected] Prof. dr. Patrick Meurs
werkt als universitair docent aan de KULeuven en HUBrussel.
E­mail: [email protected] De auteurs danken
collega’s Moniek van Hout en Marleen Raterink voor hun
commentaar op eerdere versies van dit artikel.
Literatuur
Barrows, P. (1996). Soling children: the Oedipal configuration. Journal of
Child Psychotherapy, 22(2), 240-260.
Bosch, J. (2008). Protocol voor behandeling van encopresis bij kinderen.
In C. Braet & S. Bögels (red.), Protocollaire behandelingen voor kinderen
met psychische klachten (p. 219-239). Amsterdam: Boom.
Burgers R. & Benninga M. A. (2009). Functional nonretentive fecal
incontinence in children: a frustrating and long-lasting clinical entity.
Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 48, S98-S100.
Emanuel, L. (2008). A slow unfolding – at double speed: therapeutic
interventions with parents and young children. In L. Emanuel & E.
Bradley (eds.), “What can the matter be?” Therapeutic interventions with
parents, infants, and young children. (p.81-98) London: Karnac.
Emanuel, L. (2013). Holding on, being held, letting go: Brief and longer
term work with families facing separation, loss and bereavement.
Unpublished paper, held at the Tavistock Centre, April 15th, London.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E.L. & Target M. (2002). Affect regulation,
mentalization, and the development of the self. New York: Other Press.
Forth, M.J. (1992). The little girl lost: psychotherapy with an analretentive and soiling four year old. Journal of Child Psychotherapy,18(2),
63-86.
Freud, A. (1973). Normality and pathology in childhood: assessments of
development. In A. Freud The writings of Anna Freud volume IV (p. 67-69).
New York: International Universities Press.
Goodman, G., (2013). Encopresis happens: Theoretical and treatment
considerations from an attachment perspective. Psychoanalytic
Psychology 30(3), 438-455.
Groeneweg M., Vijverberg M., Everdingen, E. van & Deure, J. van der
Summary
SHORT TERM PSYCHOLOGICAL INTERVENTIONS FOR
CHILDREN IN A HOSPITAL SETTING: A PSYCHOANALYTIC
PERSPECTIVE
A. SMEETS-SCHOUTEN & P. MEURS
In The Netherlands the work of a child psychologist in a pediatric
unit of a general hospital is often short term, and from a cognitivebehavioural perspective. We want to extend the therapeutic options.
Recent psychoanalytic developments offer possibilities for shortterm interventions. We describe two vignettes of children who suffer
from constipation and fecal incontinence. We show how parents
and children benefit from a few sessions, how children express their
own emotions but also enact parental issues in play. The children
are relieved from their symptoms, and function more freely and age
appropriate.
These cases show that when symptoms are secondary to emotional
family-related vulnerabilities, the actual development of short term
psychoanalytic interventions offers therapeutic possibilities.
(2012) Incontinentie bij kinderen. Een handboek voor de praktijk. Houten:
Prelum.
Kapcia, S. (2007). Over zoeken en vinden, verdwijnen en gevonden
worden. Verstoppertje in de spelkamer. In N.Vliegen & L.Van Lier
(red.) Een spel voor twee spelers. Spel en speelsheid in psychoanalytische
psychotherapie (p.107-121). Leuven: Acco.
Kazdin, A.E. & Weisz, J.R. (2003). Evidence­based psychotherapies for
children and adolescents. New York: the Guilford Press.
Kuyk, M. van, Voet, H., & Everdingen, E. van (2012). Psychologische
diagnostiek en behandeling bij kinderen met functionele obstipatie
en fecesincontinentie. In M. Groeneweg, M. Vijverberg, E. van
Everdingen, J. van der Deure (red.) Incontinentie bij kinderen. Een
handboek voor de praktijk (p.109-129). Houten: Prelum.
Meurs, P. & Cluckers, G. (1999). Psychosomatic symptoms, embodiment
and affect. Weaving threads to the affectively experienced body in
therapy with children. Journal of Child Psychotherapy, 25(1), 71-91.
Midgley, N. & Kennedy, E. (2011). Psychodynamic Psychotherapy for
Children and Adolescents: A Critical Review of the Evidence Base.
Journal of Child Psychotherapy 37(3), 1-29.
Pozzi, M. (2003). Psychic hooks and bolts: psychoanalytic work with children
under five and their families. London: Karnac.
Vliegen, N. (2007). Psychotherapie: een spel voor twee spelers. Spel,
spelen en speelsheid in psychoanalytisch werk. In N.Vliegen & L.Van
Lier (red.) Een spel voor twee spelers. Spel en speelsheid in psychoanalytische
psychotherapie (p.21-32). Leuven: Acco.