2014

2014
Lean & Green Bouwen
De synthese van Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen in het bouwproces van
vrijstaande woningen.
Master Thesis
J.D. (Jasper) Konijnenberg BSc
Universiteit Twente
SelektHuis B.V. Rijssen
05/02/2014
Versie: Definitief
Lean & Green Bouwen 2014
Titel
Lean & Green, de synthese van Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen
in het bouwproces van vrijstaande woningen.
Datum en plaats
05-02-2014, Rijssen
Auteur
Studentnummer
E-mail
J.D. (Jasper) Konijnenberg BSc
s0208248
[email protected]
Universiteit
Opleiding
Universiteit Twente
Master Civil Engineering and Management
Begeleiders
dr. ir. A.G. Entrop
Universiteit Twente
Universitair docent Duurzaam Bouwen
prof. dr. ir. J.I.M. Halman
Universiteit Twente
Professor Innovatieprocessen
Ing. A. Veldhoff
SelektHuis
Bedrijfsleider
M. de Graaf
SelektHuis
Bouwkundig tekenaar - Energie & Duurzaamheid
H.G. Evers
SelektHuis
Hoofd tekenkamer - Ontwerper
2
Lean & Green Bouwen 2014
Samenvatting
In dit onderzoeksrapport wordt beschreven hoe een bouwbedrijf als SelektHuis de synthese van
Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen kan gebruiken om bouwprocessen efficiënter en duurzamer te
maken. Hierbij is eerst een conceptueel model van Lean & Green Bouwen opgesteld, welke
vervolgens in de praktijk is onderzocht bij SelektHuis, één van de drie grootste particuliere,
vrijstaande woningbouwers van Nederland (R. Brons1, persoonlijke communicatie, 28 mei 2013).
Allereerst is bepaald wat de synthese van de concepten Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen inhoudt.
Een literatuuronderzoek heeft duidelijk gemaakt dat Duurzaam Bouwen "een dusdanige manier van
bouwen is dat hier aan de huidige behoefte wordt voldaan, zonder dat de mogelijkheden voor andere
volkeren en toekomstige generaties worden verminderd.” ((BOOM-SI, Milieukundig Onderzoek- &
Ontwerpburo, 2006 p.8). Binnen het concept staat centraal dat de impact van alle bouwactiviteiten
op de duurzaamheidaspecten people (o.a. veiligheid, gezondheid en leefbaarheid), planet
(milieukwaliteit, mobiliteit en natuur), prosperity (o.a. welvaart, werkgelegenheid en winst) en
project (o.a. omgevingskwaliteit, degelijkheid en visuele kwaliteit) zo minimaal of, waar mogelijk, zo
positief mogelijk is.
Lean Bouwen is een concept dat zijn oorsprong vindt in de auto-industrie. Lean Bouwen is afgeleid
van Lean productie en staat voor "een manier van denken en een manier van waarde, innovatie en
groei leveren door: meer te doen met minder - minder arbeid, materieel, materiaal, tijd en ruimte
gebruik om zaken in lijn te brengen om zo goed mogelijk te voldoen aan de waardeverwachtingen
van de klant.” (vrij naar: Terry & Smith, 2011). De twee principes die bij Lean Bouwen centraal staan
zijn: maximale waarde creëren voor de klant en minimalisatie van verspillingen in de verschillende
processen.
Lean & Green Bouwen
Wanneer de principes van Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen met elkaar worden vergeleken, zijn er
vlakken waarbij de concepten van elkaar verschillen en ze elkaar versterken. De synthese tussen Lean
en Duurzaam bouwen wordt in dit rapport Lean & Green Bouwen genoemd en kan in de volgende
definitie worden samengevat: Het zonder verspillingen realiseren van bouwobjecten, die voor de
klant maximale waarde vertegenwoordigen, zonder dat de mogelijkheden van toekomstige
generaties om te voldoen aan hun behoeften negatief worden beïnvloed door de impact van alle
activiteiten die worden ondernomen om de realisatie ervan mogelijk te maken" (vrij naar BOOM SI,
2006 en Terry & Smith 2011). Lean & Green Bouwen zoekt dus een evenwicht tussen verduurzaming
en procesoptimalisatie.
Om Lean & Green Bouwen succesvol te laten zijn, moet het concept op verschillende lagen binnen
een organisatie worden geïmplementeerd. Op basis van de traditionele organisatievorm van
bouwbedrijven, worden binnen dit onderzoek een drietal niveaus erkend binnen Lean & Green
Bouwen:
 strategisch niveau: top management, waar beslissingen worden gemaakt die te maken hebben
met de algemene bedrijfsvoering;
 tactisch niveau: het afdelingsniveau, waar maatregelen worden getroffen die bijdragen aan het
bereiken van strategische doelen; en
 operationeel niveau: het niveau van de werkvloer, waar maatregelen worden genomen die
bijdragen aan het bereiken van tactische doelen.
1
Dhr. R. Brons is algemeen directeur van SelektHuis B.V.
3
Lean & Green Bouwen 2014
Lean & Green Bouwen is geoperationaliseerd in de vorm van een conceptueel model, welke binnen
het onderzoek is verfijnd tot het model zoals weergegeven in Figuur 1. Er is daarbij sprake van drie
niveaus (niet hiërarchisch, maar parallel ingedeeld) met daaronder negen principes die de basis
vormen van het concept Lean & Green Bouwen.
Lean & Green Bouwen
Strategisch
Lean & Green Bouwen
Tactisch
Lean & Green Bouwen
Operationeel
Lean & Green Bouwen
Focus op maximale
toegoevoegde waarde
voor de klant
Minimalisatie van
gemotoriseerde
verplaatsingen
Minimalisatie van
defecten
Afstemming tussen het
primaire proces en de
klantbehoeften
Minimalisatie van
materiële verspillingen
Minimalisatie van
overbewerking
Ruimte voor
systematische identificatie,
preventie, reductie en
eliminatie van
verspillingen.
Minimalisatie van
onnodig transport
Minimalisatie van
onnodige beweging
Figuur 1: Definitief model Lean & Green Bouwen
Op basis van de theoretische overeenkomsten tussen Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen en de
onderverdeling in drie verschillende niveaus, worden de principes van strategisch Lean & Green
Bouwen, tactisch Lean & Green Bouwen en operationeel Lean & Green Bouwen nu achtereenvolgens
behandeld.
Strategisch Lean & Green Bouwen
Het eerste deel van het praktijkonderzoek is gericht op het strategische niveau van Lean & Green
Bouwen. Hierbij zijn de volgende drie principes getoetst bij SelektHuis:

Focus op maximale toegevoegde waarde voor de klant; de mate waarin het primaire bouwproces
is gericht op het zo goed mogelijk voldoen aan de behoeften van de kopende klant en het milieu
en een zo goed mogelijke afstemming tussen deelprocessen.
4
Lean & Green Bouwen 2014
Vanuit zowel Duurzaam Bouwen als Lean Bouwen is het van belang om zo goed mogelijk te voldoen
aan de behoeften van de klant. Om dit te doen is in de eerste plaats noodzakelijk dat het primaire
proces het bedrijf in staat stelt om een volledig en juist beeld te krijgen van de specifieke
klantbehoeften. Dit principe van strategisch Lean & Green Bouwen is onderzocht door middel van
een waardefactoren-onderzoek, waarin een aantal SelektHuis-medewerkers heeft aangegeven welke
factoren volgens hen voor de gemiddelde SelektHuis-klant van belang zijn. Bij SelektHuis blijkt dat
klantbehoeften uiteenlopend kunnen zijn en dat het primaire proces kan worden verbeterd door
meer aandacht te besteden aan de juiste en complete identificatie van klantbehoeften. Door het
perspectief van het milieu als klant kan de mate van Duurzaam Bouwen worden gewaarborgd en
door deelprocessen als klanten van elkaar te beschouwen kan de mate van Lean Bouwen worden
bevorderd.

Afstemming tussen het primaire proces en de klantbehoeften; de flexibiliteit van het primaire
bouwproces om op een efficiëntie manier in te spelen op de specifieke behoeften van de klant.
Het tweede principe van strategisch Lean & Green Bouwen is dat het primaire bouwproces op een
efficiënte manier moet kunnen voorzien in de klantbehoeften. Door middel van
documentenonderzoek en een interview met een commercieel adviseur is onderzocht hoe dit in de
praktijk terugkomt bij SelektHuis. Hieruit blijkt dat afstemming tussen het eigen primaire
bouwproces en de potentiële klanten van groot belang is. Zo is de groep potentiële SelektHuis
klanten door een aantal factoren (o.a. de financiële crisis) de afgelopen jaren veranderd en blijkt het
huidige primaire SelektHuis-proces minder goed aan te sluiten bij een deel van deze groep potentiële
klanten (met name bij complexe projecten).

De ruimte die het primaire bouwproces biedt voor systematische identificatie, preventie,
reductie en eliminatie van verspillingen.
Het derde principe van strategisch Lean & Green Bouwen is dat binnen het primaire bouwproces
ruimte bestaat voor een systematische manier van het oplossen van verspillingen in de processen.
Om processen vanuit Lean & Green principes te verbeteren, moeten verspillingen worden
vastgesteld en opgelost. Bij SelektHuis is in de praktijk al duidelijk geworden dat systematische
aanpak van verspillingen voordelen biedt. Zo is de afstemming tussen de tekenkamer en de
bouwploegen verbeterd, doordat een uitvoerder de verantwoordelijkheid op zich nam om de schakel
te vormen tussen deze twee afdelingen.
Tactisch Lean & Green Bouwen
Het tweede deel van het praktijkonderzoek is gericht op het tactische niveau van Lean & Green
Bouwen. Daarbij zijn de volgende twee principes getoetst bij SelektHuis:

De manier waarop gemotoriseerde verplaatsingen worden geminimaliseerd.
Gemotoriseerde verplaatsingen zijn vanuit zowel Duurzaam als Lean Bouwen onwenselijk. De
verplaatsingen zijn niet waardetoevoegend en zorgen voor onnodige kosten, risico's en negatieve
milieueffecten. Bij SelektHuis is onderzocht in hoeverre de logistieke processen zijn gericht op
minimale gemotoriseerde verplaatsingen. Hiervoor is een documentenonderzoek uitgevoerd en is de
medewerker die verantwoordelijk is voor logistiek geïnterviewd. Uit het onderzoek blijkt dat
SelektHuis slechts een deel van de logistieke processen in eigen beheer coördineert. Daarmee ligt de
verantwoordelijkheid voor de minimalisatie van deze soort verspilling bij de logistieke partner. De rol
van SelektHuis is beperkt tot het samenwerken en motiveren van de logistieke partner en mogelijk
op het selecteren van de logistieke partners op basis van de mate van Lean & Green werken.
Samenwerking met partners binnen de bouwketen moet op dit punt centraal staan.
5
Lean & Green Bouwen 2014

De manier waarop materiële verspillingen worden geminimaliseerd.
Materiële verspillingen zijn onwenselijk vanuit zowel Duurzaam als Lean Bouwen. Bij SelektHuis is
een bouwafvalonderzoek uitgevoerd, waarin door middel van een visuele methode op de
bouwplaats en een documentenonderzoek is vastgesteld hoe met het onderwerp bouwafval wordt
omgegaan. De resultaten van het onderzoek laten zien dat er geen potentieel waardetoevoegende
materialen worden verspild en dat het grootste deel van het bouwafval bestaat uit
verpakkingsmateriaal. Analyse van de data heeft geleid tot de conclusie dat SelektHuis meer volgens
de principes van Lean & Green Bouwen kan gaan werken door grotere bouwafvalcontainers te
gebruiken en door bouwafvalscheiding op de bouwplaats uit te voeren.
Operationeel Lean & Green Bouwen
Het derde en laatste deel van het praktijkonderzoek is gericht op het operationele niveau van Lean &
Green Bouwen. Daarbij is onderzoek gedaan naar:

De manier waarop verspillingen in de vorm van defecten, overbewerking, onnodig transport en
onnodige beweging, in prefabricageprocessen worden geminimaliseerd.
Waar het strategische en tactische niveau belangrijk zijn voor de facilitatie van Lean & Green
Bouwen, moet dit op operationeel niveau tot uiting komen. Om deze reden zijn een vijftal
prefabricageprocessen onderzocht. De gedetailleerde registratie van alle handelingen binnen
verschillende productiestappen van een topgevel en een luifeldak heeft geleid tot de identificatie van
diverse verspillingen. Hierbij is de nadruk gelegd op verspillingen in de vorm van (1) defecten, (2)
overbewerking, (3) onnodig transport en (4) onnodige beweging. Uit het onderzoek blijkt dat elk van
de vier soorten verspillingen voorkomt binnen de vijf deelprocessen.
Het gedetailleerde inzicht in de verspillingen binnen de prefabricageprocessen heeft het mogelijk
gemaakt om aandachtspunten te definiëren voor procesoptimalisatie en om tot maatregelen te
komen. De gebruikte methode is geschikt om allerlei processen en activiteiten te onderzoek op
"werkvloerniveau" om daarmee uiteindelijk de mate van Lean & Green Bouwen te vergroten.
Conclusie
Een bouwbedrijf, zoals SelektHuis, kan de duurzaamheid en efficiëntie van haar bouwprocessen
vergroten door het gepresenteerde model van Lean & Green Bouwen in te bedden binnen de gehele
organisatie. Allereerst moet het bouwbedrijf op strategisch niveau de randvoorwaarden scheppen
om Lean & Green te gaan werken, onder andere door het primaire proces af te stemmen op de
specifieke klantbehoeften waarin het bedrijf wil voorzien en door reductie van verspillingen centraal
te stellen. Vervolgens moet het bouwbedrijf op tactisch niveau streven naar duurzame en efficiënte
procesinrichting, onder andere in de vorm reductie van onnodige gemotoriseerde verplaatsingen en
in de vorm van inperking van de hoeveelheid materiële verspilling. Tot slot moet op operationeel
niveau de daadwerkelijke effecten worden gerealiseerd. Verspillingen moeten hier op een
systematische manier worden opgelost. Wanneer Lean & Green Bouwen als concept verder wordt
ontwikkeld en wordt geïmplementeerd binnen bouwbedrijven worden stappen gezet richting een
duurzamere en efficiëntere bouwsector.
6
Lean & Green Bouwen 2014
Voorwoord
Dit afstudeerrapport is geschreven als afronding van mijn studie Civil Engineering en Management
aan de Universiteit Twente. De vijf en een half jaar die ik over de bachelor- en masterfase heb
gedaan zijn voorbij gevlogen en ik heb geen moment spijt gehad van de keuze voor deze studie. Ik
heb me kunnen ontwikkelen, zowel qua kennis als qua sociale en wetenschappelijk vaardigheden en
hoop dit binnen afzienbare tijd in de praktijk te kunnen brengen.
Het onderwerp van mijn master thesis, Lean & Green Bouwen, vond en vind ik een zeer interessant
onderwerp. SelektHuis heeft mij de kans geboden om onderzoek te doen op dit gebied en ik hoop
dat ik het bedrijf inzicht heb kunnen geven in manieren waarop zij bouwprocessen duurzamer en
efficiënter kunnen maken. Zelf heb ik ook veel opgestoken van het onderzoek en ik ben ervan
overtuigd dat de opgedane kennis en ervaring op dit gebied mij later van pas zullen komen.
Tijdens mijn afstuderen ben ik vanuit SelektHuis begeleid door Michel de Graaf (dagelijkse
begeleiding), Henk Evers, Alex Veldhoff en Ron Brons. Michel, bedankt voor de goede gesprekken,
zowel over serieuze als minder serieuze zaken en voor de tijd die je hebt genomen om mij wegwijs te
maken in het SelektHuis-systeem. Henk, Alex en Ron, bedankt voor de nuttige feedback en de kans
die ik heb gekregen om het bedrijf te leren kennen en om iets te kunnen bijdragen aan het bedrijf.
Ook wil ik alle andere medewerkers van SelektHuis bedanken, die mij in de loop van het onderzoek
hebben geholpen om te komen tot het eindproduct dat er nu ligt. Ik wens iedereen bij SelektHuis
hierbij nog vele succesvolle jaren toe.
Vanuit de universiteit ben ik begeleid door dr. ir. Bram Entrop en prof. dr. ir. Joop Halman. Beide wil
ik hierbij bedanken voor de begeleiding tijdens het afstuderen. De constructieve feedback heeft mij
in staat gesteld om steeds de balans te bewaken tussen wetenschappelijke en praktische relevantie
van het onderzoek en om op de lastige moment toch tot oplossingen te komen.
Ook wil ik mijn familie, (toekomstige) schoonfamilie en vrienden bedanken voor de betrokkenheid en
steun tijdens mijn studie. Een solide thuisbasis en een groep betrouwbare vrienden hebben me in
staat gesteld om naast het studeren ook te kunnen ontspannen. Tot slot wil ik mijn vriendin Annet
bedanken voor de steun, het vertrouwen, de onvoorwaardelijke hulp en de liefde op de momenten
dat ik het nodig had. Bedankt!
Voorst, 5 februari 2014,
Jasper Konijnenberg
7
Lean & Green Bouwen 2014
Inhoudsopgave
1
2
3
Inleiding ......................................................................................................................................... 10
1.1
Aanleiding .............................................................................................................................. 10
1.2
Bedrijf .................................................................................................................................... 10
1.3
Relevantie .............................................................................................................................. 11
1.4
Leeswijzer .............................................................................................................................. 11
Onderzoeksopzet........................................................................................................................... 12
2.1
Probleemstelling.................................................................................................................... 12
2.2
Doelstellingen ........................................................................................................................ 12
2.3
Onderzoeksvragen en -strategie ........................................................................................... 13
Lean & Green Bouwen in theorie .................................................................................................. 16
3.1
Duurzaam Bouwen ................................................................................................................ 16
3.1.1
Inleiding Duurzaam Bouwen ......................................................................................... 16
3.1.2
Principes van Duurzaam Bouwen .................................................................................. 18
3.2
4
5
Lean Bouwen ......................................................................................................................... 21
3.2.1
Inleiding Lean Bouwen .................................................................................................. 21
3.2.2
Principes van Lean Bouwen ........................................................................................... 23
3.3
Bedrijfskundige factoren ....................................................................................................... 26
3.4
Synthese: Lean & Green Bouwen .......................................................................................... 27
3.4.1
Verschillen tussen Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen .............................................. 27
3.4.2
Synthese van Duurzaam en Lean Bouwen: Lean & Green Bouwen .............................. 28
Strategisch Lean & Green Bouwen ................................................................................................ 33
4.1
Inleiding ................................................................................................................................. 33
4.2
Het primaire SelektHuis-proces............................................................................................. 34
4.3
Inzicht in de behoeften van de klant ..................................................................................... 35
4.4
Voorzien in de behoeften van de klant ................................................................................. 39
4.5
Intentie om verspillingen te voorkomen ............................................................................... 41
4.6
Deelconclusie......................................................................................................................... 42
Tactisch Lean & Green Bouwen..................................................................................................... 43
5.1
Inleiding ................................................................................................................................. 43
5.2
Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsing: logistiek ................................................... 44
5.3
Minimalisatie van materiële verspillingen: bouwafval ......................................................... 46
5.4
Deelconclusie......................................................................................................................... 51
8
Lean & Green Bouwen 2014
6
7
Operationeel Lean & Green Bouwen ............................................................................................ 53
6.1
Inleiding ................................................................................................................................. 53
6.2
Defecten in prefabricageprocessen ...................................................................................... 55
6.3
Overbewerking in prefabricageprocessen ............................................................................ 56
6.4
Onnodige transport in prefabricageprocessen ..................................................................... 57
6.5
Onnodige beweging in prefabricageprocessen ..................................................................... 58
6.6
Deelconclusie......................................................................................................................... 59
Discussie, conclusie en aanbevelingen .......................................................................................... 60
7.1
Discussie ................................................................................................................................ 60
7.2
Conclusie ............................................................................................................................... 62
7.3
Aanbevelingen ....................................................................................................................... 64
Bronnen ................................................................................................................................................. 66
Bijlage .................................................................................................................................................... 70
Bijlage A
Duurzaam Bouwen ........................................................................................................ 71
Bijlage B
Processchema's deelprocessen ..................................................................................... 84
Bijlage C
Voorbeelden waardefactoren van Kano, Seraku, Takahashi & Tsuji (1984) ............... 86
Bijlage D
Waarde onderzoek SelektHuis ...................................................................................... 87
Bijlage E
Voorbeeld bestellijst...................................................................................................... 93
Bijlage F
Overzicht Interviews SelektHuis medewerkers ............................................................. 94
Bijlage G
Detailgegevens bouwafvalonderzoek ........................................................................... 95
Bijlage H
Registratieformulier prefabricageprocessen................................................................. 97
Bijlage I
Voorbeeld afkortstaat ................................................................................................... 98
Bijlage J
Resultaten prefabricageonderzoek ............................................................................... 99
Bijlage K
Lean & Green maatregelen SelektHuis ....................................................................... 106
9
Lean & Green Bouwen 2014
1
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt het onderwerp van dit afstudeeronderzoek beschreven, welke is uitgevoerd
als afsluiting van de masteropleiding Civil Engineering & Management aan Universiteit Twente,
Enschede. Eerst zal worden ingegaan op de aanleiding voor dit onderzoek (§1.1). Vervolgens wordt
het bedrijf SelektHuis beschreven, de organisatie waarbij het onderzoek is verricht (§1.2). Daarna
wordt de relevantie van het onderzoek beschreven (§1.3), waarna tot slot wordt behandeld hoe dit
rapport is opgebouwd (§1.4).
1.1
Aanleiding
Duurzaam Bouwen begint een steeds belangrijkere rol te spelen in de nationale en internationale
bouwpraktijk (SBR, z.j.). Mede als gevolg van de uitgebreide aandacht voor klimaatverandering is er
binnen de bouwsector over de jaren in toenemende mate aandacht gekomen voor duurzamere
vormen van bouwen. In essentie is het doel van Duurzaam Bouwen het verlagen van de (milieu)
impact van bouwwerken over hun gehele levenscyclus. Zuinig omgaan met (eindige) natuurlijke
bronnen ligt hieraan ten grondslag. Echter, Duurzaam Bouwen blijkt vaak gepaard te gaan met
hogere (initiële) kosten, wat een barrière vormt voor een snellere groei van het aandeel Duurzaam
Bouwen. Juist in de tijd waarin deze thesis is geschreven, waarin de bouwsector in een diepe crisis
verkeert, dreigt duurzaamheid vanwege haar dure imago naar de achtergrond te verdwijnen.
Naast verduurzaming van de bouw is er ook steeds meer aandacht voor efficiënter bouwen.
Onderzoek (o.a. Construction Industry Institute, 2013) wijst uit dat er in de gehele bouwsector nog
relatief veel verspillingen plaatsvinden. Een concept dat erop gericht is de bouw efficiënter te maken
is Lean Bouwen. Lean Bouwen staat voor “het creëren van een (bouw)product dat zo goed mogelijk
voldoet aan de behoeften van de klant, met daarbij zo min mogelijk verspillingen” (vrij naar Koskela,
1992). Door middel van verschillende Lean analysemethodes en -maatregelen streeft men met Lean
(Nederlandse vertaling: “slank”) bouwen naar een efficiënter bouwproces.
De wetenschappelijke kennis op het gebied van Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen is continu in
ontwikkeling. Echter, juist het raakvlak tussen de twee bouwconcepten is tot nu toe grotendeels
onderbelicht gebleven. Een aantal onderzoekers heeft de mogelijke positieve wisselwerking tussen
Lean en Duurzaam Bouwen benoemd als een kans voor de bouwsector om zowel duurzamer als
efficiënter te kunnen bouwen. Maar hiervoor moet eerst, door middel van onderzoek, meer inzicht
ontstaan in deze wisselwerking.
1.2
Bedrijf
Het afstudeeronderzoek is uitgevoerd bij SelektHuis B.V.
dat gevestigd is in Rijssen (hoofdkantoor), Moordrecht,
Tholen, Sneek, Amersfoort en Hedel (zie figuur 2).
SelektHuis is één van de drie grootste vrijstaande
woningbouwers van Nederland (R. Brons2, persoonlijke
communicatie, 28 mei 2013) en realiseert jaarlijks tussen
de 150 en 200 woningen verspreid over het hele land
(SelektHuis, z.j.).
Het bedrijf is in 1980 opgericht door de gebroeders
Berend en Jan Nieuwenhuis, met als doel het in de markt
te zetten van een betaalbare woning, die voor iedereen
bereikbaar is (Nieuwenhuisgroep, z.j.).
2
Dhr. R. Brons is algemeen directeur van SelektHuis B.V.
10
Figuur 2: Overzicht van SelektHuis vestigingen
(SelektHuis, 2013).
Lean & Green Bouwen 2014
Kernkwaliteiten
Het bedrijfsmodel van SelektHuis kenmerkt zich door het feit dat het bedrijf de klant een integrale
oplossing biedt met betrekking tot de bouw van een particuliere, vrijstaande woning. Daarmee
neemt SelektHuis de gecombineerde rol op zich van architect, constructeur, aannemer en adviseur.
De coördinerende rol ligt ook bij SelektHuis, waarmee de klant direct duidelijkheid heeft over
verantwoordelijkheden en zich volledig kan focussen op het zo goed mogelijk naar voren brengen
van persoonlijke eisen en wensen.
Het in de loop van de jaren ontwikkelde SelektHuis-systeem stelt het bedrijf in staat om klanten te
laten profiteren van de voordelen van zowel standaardisatie als van maatwerk op basis van
persoonlijke smaak. Als basis heeft SelektHuis een 25-tal standaard woningtypes ontwikkeld, die in
verschillende stijlen kunnen worden aangepast en aangekleed. Door vanuit deze standaard
ontwerpen te werken heeft SelektHuis over de jaren veel ervaring kunnen opbouwen en kan het
bedrijf schaalvoordelen behalen. Dit komt onder andere tot uiting in de korte bouwtijd (onder
andere door middel van prefabricage van bouwelementen) en veel waar voor het geld.
Figuur 3: Gevelaanzichten van varianten van SelektHuis woningtypes "Bernina" (links), “Monte Moro” (midden) en
“Mount Everest” (rechts) (Overgenomen van SelektHuis (z.j.). SelektLiving. p142-143).
1.3
Relevantie
De theoretische relevantie van dit afstudeeronderzoek is dat het bijdraagt aan kennisontwikkeling op
het gebied van de synthese van Lean en Duurzaam Bouwen. Daarnaast wordt in het onderzoek een
conceptueel model gepresenteerd van de principes van Lean & Green Bouwen. Dit model en de
onderverdeling van Lean & Green Bouwen in strategische, tactische en operationele elementen is
nieuw en biedt kansen voor vervolgonderzoek.
De praktische relevantie van dit afstudeeronderzoek is dat het inzicht geeft in de mogelijkheden van
(bouw)bedrijven om binnen bestaande bedrijfsprocessen te onderzoeken waar kansen liggen voor
duurzamer en efficiënter bouwen. Daarnaast toont dit onderzoek aan dat Lean & Green Bouwen op
drie verschillende niveaus (strategisch, tactisch en operationeel) moet worden geïmplementeerd om
succesvol te kunnen zijn. Bedrijven kunnen deze kennis gebruiken om te bepalen op welke niveaus
Lean en Green Bouwen toereikend is binnen het bedrijf en op welke niveaus nog maatregelen
genomen moeten worden om de mate van Lean & Green Bouwen te bevorderen.
1.4
Leeswijzer
Dit rapport is als volgt opgebouwd. In Hoofdstuk 2 wordt de onderzoeksopzet uiteengezet, welke
leidend is geweest binnen het afstudeeronderzoek. Vervolgens wordt in Hoofdstuk 3 het
theoretische kader van Lean & Green Bouwen gepresenteerd. Hoofdstuk 4, Hoofdstuk 5 en
Hoofdstuk 6 behandelen respectievelijk strategisch, tactisch en operationeel Lean & Green Bouwen
bij SelektHuis, waarna in hoofdstuk 7 conclusies en aanbevelingen worden geformuleerd.
11
Lean & Green Bouwen 2014
2 Onderzoeksopzet
In dit hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet beschreven. Hierbij wordt aandacht besteed aan de
probleemstelling (§2.1), doelstellingen (§2.2), onderzoeksvragen en - strategie (§2.3).
2.1
Probleemstelling
Bouwbedrijven proberen winst te maken door op een kostenefficiënte manier gebouwen te
realiseren naar de behoefte van de klant. Vanuit dit oogpunt zoeken bouwbedrijven naar manieren
om hun gehele bouwproces zowel qua kosten als qua tijd efficiënter te maken. Een van de manieren
waarop dit door een toenemend aantal bouwbedrijven wordt gedaan is Lean bouwen. Lean bouwen
richt zich op het maximaliseren van de waarde van het product voor de klant en het elimineren van
verspillingen in het gehele bouwproces, van initiatieffase tot oplevering. Naast een beoogde reductie
in productiekosten en -tijd blijkt Lean bouwen echter ook te leiden tot verduurzaming in de vorm van
onder andere verminderd materiaalgebruik, energiegebruik en transport. Dit nog redelijk onbekende
verband tussen Lean en Duurzaam Bouwen biedt wellicht mogelijkheden voor een succesvolle
integratie van de twee concepten om tot efficiëntere en duurzamere bouwprocessen te komen.
SelektHuis is in Nederland één van de drie grootste bouwbedrijven op het gebied van vrijstaande
woningbouw (R. Brons3, persoonlijke communicatie, 28 mei 2013). Elk jaar worden er verspreid over
het hele land gemiddeld tussen de 150 en 200 nieuwe woningen gerealiseerd. De formule waarmee
SelektHuis werkt houdt in dat er een groot aantal standaard ontwerpen worden aangeboden die
allen naar de wensen van de klant kunnen worden aangepast.
Op het gebied van duurzaamheid is SelektHuis bezig zichzelf te ontwikkelen. Met betrekking tot
energiegebruik is in de loop van de jaren veel kennis opgebouwd. Aan de wetgeving rondom energie
(in de vorm van onder andere de Energieprestatie coëfficiënt) wordt uiteraard voldaan, maar klanten
kunnen daarnaast op aanvraag ook een nog energiezuinigere woning laten bouwen door SelektHuis.
Een verdere verkenning van mogelijkheden tot energiebesparing heeft zelfs geleid tot de
ontwikkeling van een Energie-nul-woning, waarmee de toevoer van externe energie vrijwel
overbodig wordt.
Verduurzaming in bredere zin, bijvoorbeeld met betrekking tot materiaalgebruik, is een onderwerp
dat binnen SelektHuis nog niet verder is uitgewerkt. Het is op dit moment nog onduidelijk welke
regelgeving in de komende jaren vanuit de overheid kan worden verwacht. Bouwbedrijven weten
daardoor ook niet precies waarop zij moeten focussen. Voor SelektHuis geldt dit probleem ook en
dat maakt het lastig om een strategie te bepalen voor de nabije toekomst. Daar komt bij dat het nog
onduidelijk is in hoeverre de klant bereid is om te betalen voor duurzame maatregelen. Duurzaam
Bouwen is een duidelijk streven binnen SelektHuis, maar dan wel in combinatie met gelijkblijvende of
toenemende opbrengsten.
Het bedrijf ziet mogelijkheden om de principes van Lean en Duurzaam Bouwen te gebruiken om
zowel duurzamer als efficiënter te werken. Door nadruk te leggen op het elimineren van verspillingen
die een significante milieubelasting met zich meebrengen wordt duurzaamheid een centraal thema
binnen Lean bouwen. Hoe deze integratie er uit zou moeten komen te zien, is echter nog onduidelijk.
Probleem:
Het is onduidelijk op welke manier Selekthuis het bouwproces van vrijstaande woningen
duurzamer
kan maken, waarbij dit ten goede komt aan de opbrengsten.
2.2
Doelstellingen
Op basis van de voorafgaande probleemstelling is het doel van het onderzoek als volgt geformuleerd:
3
Dhr. R. Brons is algemeen directeur van SelektHuis B.V.
12
Lean & Green Bouwen 2014
De doelstelling van het onderzoek is het bijdragen aan het verduurzamen en efficiënter maken van
het bouwproces van SelektHuis.
Binnen het onderzoek en het afstudeerverslag geldt hierbij de volgende doelstelling:
Doelstelling in het onderzoek
Het analyseren van mogelijkheden voor Selekthuis om het bouwproces van vrijstaande woningen
zowel duurzamer als efficiënter te maken, door middel van een combinatie van Duurzaam en Lean
Bouwen.
2.3
Onderzoeksvragen en -strategie
De doelstelling in het onderzoek zoals hiervoor besproken heeft geleid tot de formulering van de
volgende hoofd- en deelvragen die gelden als leidraad binnen het afstudeeronderzoek.
Hoofdvraag
Hoe kan een bouwbedrijf, zoals Selekthuis, de synthese van Duurzaam en Lean Bouwen gebruiken
om het bouwproces duurzamer en efficiënter te maken?
1.
Wat is de synthese tussen de concepten Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen?
Om antwoord te kunnen geven op deze vraag is allereerst een literatuurstudie uitgevoegd naar de
concepten Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen. Het uitgangspunt voor het onderzoek naar
Duurzaam bouwen is een reconstructie van het ontstaan van het concept Duurzaam Bouwen met
behulp van het boek 'Milieubeleid, analyse en perspectief' van Driessen en Leroy (2007), en de
Wegwijzer Duurzaam Bouwen van BOOM-SI (2006). Het uitgangspunt voor het onderzoek naar Lean
Bouwen is het artikel ‘Application of the new production philosophy to construction’ van Prof. L.J.
Koskela (1992), waarin voor het eerst werd gesproken over Lean Bouwen. Vervolgens is via de
(wetenschappelijke) zoekmachines Google Scolar en Scopus naar literatuur gezocht. De volgende
zoektermen zijn hiervoor in verschillende combinaties gebruikt:
Duurzaam Bouwen:
Sustainable, construction, origin, history, principles, concepts, methods, tools,
application, lifecycle
Lean Bouwen:
Lean, construction, manufacturing, origin, history, principles, concepts, tools,
application, Lean thinking
De resultaten van de zoekopdrachten zijn gerangschikt op relevantie en vervolgens zijn de eerste 100
resultaten bekeken. Hierbij is geselecteerd op titel en zijn de abstracts gelezen. Pas wanneer de
abstracts interessant genoeg werden bevonden werd het gehele artikel geraadpleegd. Daarnaast zijn
referenties binnen de gevonden papers onderzocht (op basis van titel) op het moment dat zij
interessant werden bevonden.
Vervolgens is op basis van onder andere het werk van Alarcon en Diethelm (2001) en Griffin (2013)
een onderverdeling van lagen binnen organisaties opgenomen. Deze onderverdeling van de lagen
strategisch, tactisch en operationeel wordt in de synthese gebruikt om aan te geven dat
implementatie van Duurzaam, Lean of Lean & Green Bouwen moet worden toegespitst op elk van
deze niveaus binnen een organisatie.
Tot slot zijn de twee concepten bij elkaar gebracht in de vorm van een synthese tot het concept Lean
& Green Bouwen. Daarbij zijn de theoretische principes waarin Duurzaam en Lean Bouwen
overeenkomen bepaald op de drie niveaus strategisch, tactisch en operationeel Lean & Green
Bouwen.
13
Lean & Green Bouwen 2014
2.
Hoe kan een primair bouwproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden
verbeterd?
Om deze onderzoeksvraag te beantwoorden is eerst het primaire SelektHuisproces in kaart gebracht
door middel van een documentenonderzoek en een aantal interviews (zie bijlage B). Hiervoor zijn
stroomschema's opgesteld van zowel het primaire proces als van de belangrijkste onderliggende
deelprocessen. Vervolgens is onderzocht in hoeverre de principes van strategisch Lean & Green
Bouwen (zie onderzoeksvraag 1) voorkomen binnen het SelektHuis-proces.
Eerst is bepaald in hoeverre het SelektHuisproces het bedrijf in staat stelt om de specifieke
klantbehoeften in elk project te kunnen vaststellen. Hierbij gaat het volgens de theorie van Lean &
Green Bouwen om zowel de behoeften van de kopende klant, als die van het milieu en van
deelprocessen onderling. Wat betreft de vaststelling van de behoeften van de kopende klant is een
waardeonderzoek uitgevoerd, waarin is bepaald welke factoren voor de gemiddelde SelektHuis-klant
waardetoevoegend zijn. In het waardeonderzoek hebben 13 respondenten (een aantal medewerkers
van SelektHuis die in contact komen met klanten) aangegeven welke factoren volgens hen van
belang zijn voor de klant. Naast het waardeonderzoek is door documentenonderzoek bepaald in
hoeverre waarde voor het milieu en waarde binnen deelprocessen onderling worden onderkend.
Door de bevindingen bijeen te voegen en te analyseren is bepaald in hoeverre het SelektHuis proces
erop is gericht om aan behoeften van de drie soorten klanten te kunnen voldoen.
Vervolgens is met behulp van het onderzochte primaire proces en in overleg met een ervaren
verkoop adviseur bepaald in hoeverre het SelektHuisproces het bedrijf in staat stelt om in te spelen
op huidige klantbehoeften. De bevindingen zijn daarna gebruikt om verbeterpunten vast te stellen
op basis van de principes van Lean & Green Bouwen. Tot slot is bepaald in hoeverre het primaire
SelektHuisproces erop is gericht om verspillingen te voorkomen. Dit is wederom gebaseerd op het
onderzochte proces (stroomschema's) en op praktijkervaringen van een ervaren medewerker van het
bedrijf.
3.
Hoe kunnen deelprocessen rondom logistiek en bouwafval vanuit de principes van Lean
& Green Bouwen worden verbeterd?
Om antwoord te kunnen geven op deze onderzoeksvraag is eerst in kaart gebracht hoe de processen
rondom logistiek bij SelektHuis zijn ingericht. Hiervoor is een documentenstudie uitgevoerd en is de
medewerker die verantwoordelijk is voor logistiek geïnterviewd. Op basis van de bevindingen wordt
bepaald welke invloed SelektHuis heeft op de mate van Lean & Green Bouwen en worden er
aanbevelingen gedaan voor verdere verbetering.
Vervolgens is onderzoek gedaan naar bouwafval bij verschillende lopende SelektHuis projecten. Er is
een vijftal bouwplaatsen bezocht, waar de hoeveelheid en soort bouwafval is geïnventariseerd met
behulp van een visuele inschattingsmethode. Daarnaast is onderzoek gedaan naar
bouwafvalverwerking. Hierbij is door middel van documentenonderzoek (projectgegevens en
overeenkomsten met afvalverwerkingsbedrijven) bekeken hoe SelektHuis de verwerking van haar
bouwafval heeft ingericht en welke keuzes hierin gemaakt zijn. Deze keuzes zijn bekeken vanuit het
oogpunt van Lean & Green om een oordeel te kunnen vellen over de aanwezigheid van verspillingen
binnen de processen. Tot slot zijn voor beide onderwerpen maatregelen voorgesteld die de mate van
Lean & Green Bouwen kunnen vergroten.
14
Lean & Green Bouwen 2014
4.
Hoe kan een prefabricageproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden
verbeterd?
Om deze vraag te beantwoorden zijn bij SelektHuis zijn een vijftal deelprocessen onderzocht die
plaatsvinden tijdens de prefabricage van topgevels en een luifeldak. Tijdens de registratie van deze
deelprocessen (met behulp van de methode zoals gebruikt door Höök, (2005)) is bijgehouden welke
stappen worden doorlopen en wat de bijbehorende tijdsduur is. Vervolgens is op basis van de
definitie van waarde van de bouwelementen een oordeel gegeven over de toegevoegde waarde van
elk van de stappen. Van de niet waardetoevoegende, en dus verspillende, deelstappen is vervolgens
bepaald van welke soort verspilling sprake was. Het overzicht van de verspillingen binnen de vijf
onderzochte deelprocessen is vervolgens gebruikt om een aantal aandachtspunten te formuleren en
om een aantal maatregelen voor de stellen die de verspillingen kunnen voorkomen,reduceren of
elimineren.
Onderzoeksmodel
In Figuur 4 is ter verduidelijking in een visuele weergave van het onderzoeksmodel opgenomen, met
daarin de opbouw van het onderzoek en de manier waarop dit is verwerkt in de onderdelen van dit
rapport.
Inleiding, aanleiding, bedrijf en relevantie
Hoofdstuk 1
Hoofdvraag
Hoe kan een bouwbedrijf, zoals Selekthuis, de synthese van
Duurzaam en Lean Bouwen gebruiken om het bouwproces
duurzamer en efficiënter te maken?
Hoofdstuk 2
Synthese
Lean & Green Bouwen
Vraag 1
Wat is de synthese tussen de concepten Duurzaam Bouwen en
Lean Bouwen?
Hoofdstuk 3
Strategisch
Lean & Green Bouwen
Vraag 2
Hoe kan een primair bouwproces vanuit de principes van
Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Hoofdstuk 4
Tactisch
Lean & Green Bouwen
Vraag 3
Hoe kunnen deelprocessen rondom logistiek en bouwafval
vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Hoofdstuk 5
Operationeel
Lean & Green Bouwen
Vraag 4
Hoe kan een prefabricageproces vanuit de principes van
Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Hoofdstuk 6
Onderzoeksopzet
Discussie, conclusie en aanbevelingen
Figuur 4: Visualisatie van de opbouw van het onderzoek en dit rapport.
15
Hoofdstuk 7
Lean & Green Bouwen 2014
3
Lean & Green Bouwen in theorie
In dit hoofdstuk wordt vanuit wetenschappelijke literatuur een overzicht gegeven van de
karakteristieken en principes van de concepten Duurzaam- en Lean Bouwen. Hiervoor wordt eerst
ingegaan op de theorie met betrekking tot Duurzaam Bouwen (§3.1), waarna de theorie van Lean
Bouwen wordt behandeld (§3.2). Vervolgens worden een aantal bedrijfskundige factoren besproken
die van belang zijn bij het in praktijk brengen van Duurzaam & Lean Bouwen ($3.3). Tot slot volgt een
synthese, waarin Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen worden samengebracht onder de noemer Lean
& Green Bouwen (§3.4). De onderzoeksvraag die in dit hoofdstuk centraal staat is:
Wat is de synthese tussen de concepten Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen?
3.1
Duurzaam Bouwen
In deze paragraaf wordt het concept Duurzaam Bouwen behandeld. Hierbij zal kort worden ingegaan
op de gebruikte definitie van Duurzaam Bouwen, het ontstaan van het concept, de doelen en de
manier waarop Duurzaam Bouwen kan worden geconceptualiseerd.
3.1.1 Inleiding Duurzaam Bouwen
Duurzaam Bouwen is een concept waarvan geen universele definitie beschikbaar is. Wel is duidelijk
dat het concept zich sinds de jaren ’70 heeft ontwikkeld als vorm van Duurzame Ontwikkeling. In dit
rapport is gekozen voor de volgende definitie van Duurzaam Bouwen, die qua opbouw dicht bij de
definitie van Duurzame ontwikkeling blijft:
Definitie Duurzaam Bouwen
“Duurzaam Bouwen is het op een dusdanige manier bouwen dat hier aan de huidige behoefte
wordt voldaan, zonder dat de mogelijkheden voor andere volkeren en toekomstige generaties
worden verminderd.”
(BOOM-SI, Milieukundig Onderzoek- & Ontwerpburo, 2006 p.8)
De oorsprong en ontwikkeling van het concept Duurzaam Bouwen
Het ontstaan van het concept Duurzame Ontwikkeling wordt door verschillende auteurs (o.a. van
Tatenhove & Goverder, 2007 ; BOOM-SI, 2006) toegeschreven aan de publicatie van het rapport
‘Limits to growth’ in 1972 (Club van Rome, z.j.). In dit rapport presenteerde de Club van Rome, een
internationale organisatie bestaande uit gezaghebbende personen uit de publieke en private sector,
haar bevindingen met betrekking tot de impact van menselijke activiteiten op de aarde. Uit het
rapport bleek dat daadkrachtige maatregelen noodzakelijk waren om de negatieve effecten van de
toenemende druk van de industrie en de groeiende wereldbevolking op te reduceren (Club van
Rome, z.j.).
Een reeks nationale en internationale gebeurtenissen (zie Bijlage A voor details) heeft het concept
van duurzame ontwikkeling verder vorm gegeven. Zo werd de term Duurzame Ontwikkeling voor het
eerst genoemd in het rapport ‘Our common future’ van de commissie Brundtland van de Verenigde
Naties (1987). In dit rapport werd het klassieke denkbeeld dat economische groei altijd gepaard gaat
met milieuproblemen weerlegd en duidelijk gemaakt dat de toekomst in het teken moest staan van
duurzame ontwikkeling en groei. De commissie Brundtland heeft ook de nu wereldberoemde
definitie van duurzame ontwikkeling gepubliceerd:
“Sustainable development is development that meets the needs of the present, without
compromising the ability of future generations to meet their own needs” (Wereldcommissie voor
Milieu en Ontwikkeling, 1987 p.41)
In dezelfde periode kwam er meer lijn in en aandacht voor het milieubeleid in Nederland. Tot begin
jaren ’80 was wat betreft milieu sprake van een gefragmenteerde beleidsvoering bij de nationale
16
Lean & Green Bouwen 2014
overheid. Dit veranderde in 1982 toen het milieubeleid onder minister Winsemius van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) werd geherstructureerd en gekozen voor
een meer integrale aanpak voor de toekomst, zowel intern (samenhang tussen de onderdelen van
milieubeleid) en extern (samenhang en consistentie met anderen beleidsterreinen) (Ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijk Ordening en Milieubeheer,2010; van Tatenhove & Goverde, 2007).
Tussen midden jaren ’80 en begin jaren ’90 vond een kentering plaats in de manier waarop
milieubeleid werd ingericht. Uitgangspunt van de nieuwe milieuwetgeving was dat de overheid de
optimale condities creëert waarbinnen verschillende groepen (bv. bedrijven en particulieren) hun
eigen verantwoordelijkheid maximaal kunnen invullen (Milieufocus, 2010). De rol van de overheid
was vanaf dat punt vooral die van dirigent, die verduurzaming mogelijk maakt en stimuleert.
Ook op internationaal vlak werd milieubeleid steeds belangrijker. De landen van de Verenigde Naties
spraken in 2002 op de wereldtop over duurzame ontwikkeling af dat zij hun collectieve
verantwoordelijk zouden nemen om duurzame ontwikkeling te stimuleren. Dit was een gevolg van de
het groeiende besef dat de grote milieuproblemen (zoals het broeikaseffect en het gat in de
ozonlaag) enkel op internationaal vlak aangepakt konden worden (Verenigde Naties, 2002).
Sinds 2002 zijn de verschillende overheidslagen (van EU tot gemeentes), de private sector en
particulieren op allerlei manieren bezig met verduurzaming. Een van de belangrijkste factoren die
heeft gezorgd voor meer betrokkenheid van particulieren was de film “An Inconvenient Truth” van Al
Gore, de voormalig vicepresident van de Verenigde Staten. In zijn film presenteert Gore de mogelijk
desastreuze gevolgen van klimaatverandering op de wereld en probeert hij politiek en publiek aan te
sporen om actie te ondernemen (Coriddi, 2008).
Impact van de bouwsector op duurzaamheid
Een voorbeeld van de ambities van de Nederlandse overheid op het gebied van verduurzaming is te
zien in Figuur 5. De grafiek geeft de hoeveelheid Mton CO2-equivalenten aan emissies van
broeikasgassen in Nederland aan per sector. Om de doelen voor 2050 te bereiken moeten in alle
sectoren maatregelen worden genomen. De bouwketen (van grondstoffen tot sloop) kan hierin een
belangrijke rol spelen, aangezien het bijdraagt aan uitstoot in de sectoren Verkeer en Vervoer,
Gebouwde omgeving en handel, diensten en overheid, Industrie en raffinaderijen en Energiebedrijven.
Specifieke maatregelen die volgens de nationale overheid zullen bijdragen aan de reductie van
uitstoot zijn regelgeving om de energievraag van producten (zoals woning, transport en voedsel)
terug te dringen en de inzet van duurzame biomassa en andere hernieuwbare energiebronnen te
stimuleren (Planbureau voor de Leefomgeving & ECN, 2011).
Figuur 5: Emissies van broeikasgassen in Nederland per sector
in Mton CO2-equivalenten en de doelen op dit gebied voor
het jaar 2050 (Planbureau voor de Leefomgeving & ECN,
2011).
17
Lean & Green Bouwen 2014
3.1.2 Principes van Duurzaam Bouwen
Duurzaam Bouwen is een manier van bouwen welke op verschillende manieren kan worden
beschreven. Daarbij geldt dat Duurzaam Bouwen een specifiek integraal perspectief heeft op de
bouw en dat het zich richt op een zodanige manier van bouwen dat de milieu-, sociale- en
economische kwaliteit gewaarborgd blijft.
Integraal perspectief op de bouw
Het eerste belangrijke principe dat kenmerkend is voor Duurzaam Bouwen is het integrale
perspectief op de bouw als sector. Verduurzaming is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van
de gehele bouwketen, van grondstof winnende- tot sloopbedrijven en in alle levensfases van een
bepaald bouwobject, van initiatieffase tot sloop (zie Figuur 6).
Grondstofwinnende
bedrijven
Leverancier
Architect
Aannemer
Klant
Sloopbedrijf/
afvalverwerker
Grondstofwinning
Materiaal
verwerking
Ontwerp
Bouw
Gebruik
Sloop
Figuur 6: Bouwketen- en levensfaseperspectief van Duurzaam Bouwen.
Grondstofwinnen
Sloopbedrijf/
afvalverwerker
Leverancier
Klant
Architect
Aannemer
Figuur 7: Cyclisch perspectief van Duurzaam Bouwen.
Een tweede perspectief van Duurzaam bouwen
is dat het de bouw niet alleen als sequentieel
proces ziet, maar benadrukt dat het idealiter
een cyclisch proces is, waarbij in de
materiaalstroom uiteindelijk sloopafval wordt
hergebruikt als grondstof voor nieuwbouw.
Deze insteek, welke ten grondslag ligt aan het
Cradle-to-Cradle® (van wieg tot wieg) concept
(zie Bijlage A), heeft als doel een duurzaam
proces te realiseren, wat het mogelijk maakt om
te voorzien in de huidige behoeften, zonder dat
dit onomkeerbare effecten heeft voor de
toekomst (Braungart, McDonough & Bollinger,
2006). Hierbij moet wel worden opgemerkt dat
het realiseren van een dergelijke cyclus
drastische veranderingen vergen bij alle partijen
binnen de cyclus. Hergebruik moet namelijk
vanaf het begin en consistent centraal worden
gesteld.
De impact van bouwactiviteiten op de wereld
Naast het keten- en levenscyclus perspectief is een andere belangrijk principe van Duurzaam Bouwen
de manier waarop de bouw niet duurzaam is. Binnen de bouwketen en de levenscyclus van een
object worden de volgende vijf hoofdcategorieën onderscheiden waarop de bouw impact heeft op
de wereld (Boyle, 2005; Entrop & Brouwers, 2010):
Energie
Ruimte
Transport
Water
Figuur 8: Vijf hoofdcategorieën van milieubelasting veroorzaakt door de bouwsector.
18
Materiaal
Lean & Green Bouwen 2014
Tabel 1: Beschrijving van de milieu impact van de bouwsector in vijf categorieën
Beschrijving categorieën milieubelasting van de bouwsector
Energie
Het gebruik van energie zorgt voor schadelijke emissies, met name wanneer de energie wordt gewonnen uit
fossiele bronnen. Zowel het energiegebruik van huishoudens als van de bouwmaterialenindustrie zorgen
binnen de bouwketen voor effecten op het milieu. Belangrijkste aspect hierbij is dat het merendeel van de
energie wordt gewonnen uit niet-hernieuwbare fossiele bronnen (CBS, 2013). Deze bronnen raken langzaam
uitgeput en (niet duurzaam) energiegebruik heeft dan ook een permanent negatief effect op het name het
milieu (BOOM-SI, 2006).
Ruimte
De bouw heeft in de loop van de tijd ruimte opgeslokt van andere functies zoals landbouw en natuur. Zo is
de omvang van het bebouwde gebied in Nederland tussen 1970 en 2003 toegenomen van 8% naar 13% van
de oppervlakte van Nederland (CBS, PBL & Wageningen UR, 2008). Dit ruimtegebruik kan economische
voordelen brengen, maar kan tegelijkertijd de ecologische en sociale kwaliteit verminderen.
Transport
(Bouw gerelateerd) transport zorgt voor uitstoot van schadelijke emissies zowel tijdens transport als indirect
via de benodigde grondstoffen. In 2011 kwam 20% van de vervoerde massa van goederen over de weg
binnen Nederland voor rekening van ruwe mineralen/bouwmaterialen, wat overeenkomt met ongeveer 100
miljoen ton van de in totaal 493 miljoen toen vervoerde goederen over de weg (CBS, 2012b). Transport is
een belangrijke categorie met betrekking tot de negatieve effecten van de bouw op de wereld, zowel op
directe woonomgevingen (bv. uitlaatgassen) als op de gehele wereld (bv. bijdrage aan klimaatverandering).
Water
Water, en met name drinkwater, is een schaars goed. De bouwsector heeft invloed op zowel haar eigen
watergebruik als het watergebruik van particulieren en bedrijven. De manier van bouwen en de keuzes
tijdens het bouwproces hebben invloed op de gebruikspatronen van de bewoners of gebruikers van een
gebouw (BOOM-SI, 2006). Zo kunnen waterbesparend sanitair en apparatuur een positieve bijdrage leveren
aan het terugdringen van het (drink)watergebruik van particulieren en kunnen efficiëntere systemen en
processen het watergebruik in de (bouwmaterialen)industrie reduceren (BOOM-SI, 2006).
Materiaal
Het gebruik van grondstoffen (en materialen in het algemeen) brengt milieubelasting met zich mee. In 2003
was de wereldwijde bouwsector verantwoordelijk voor 30% van het materiaalgebruik in de wereld (UNEP,
2006, zoals geciteerd in Entrop & Brouwers 2010). Dit materiaal wordt onttrokken aan de natuur en is vaak
na gebruik niet geschikt om in zijn geheel te hergebruiken. De extra bewerkingsstappen die nodig zijn in de
sloopfase zorgen voor extra milieubelasting.
De triple bottom line en de drie pilaren van duurzaamheid
Duurzaamheid is een concept dat volgens verschillende auteurs kan worden onderverdeeld in
verschillende elementen. De twee bekendste concepten zijn:
 De triple bottom line van Elkington: People, Planet en Profit (zie Figuur 9).
 De drie pilaren van duurzaamheid: milieu, economische- en sociale duurzaamheid (zie Figuur 10).
Sociaal
Milieu
Economisch
Duurzaamheid
Duurzaamheid
Figuur 9: De triple bottom line: People, Planet,
Profit (gebaseerd op Elkington, 1997).
19
Figuur 10: De pilaren van duurzaamheid
(gebaseerd op Verenigde Naties, 2002).
Lean & Green Bouwen 2014
De triple bottom line is ontwikkeld door John Elkington, een adviseur op het gebied van
duurzaamheid, in zijn boek 'Cannibals with Forks: the Triple Bottom Line of 21st Century Business'
(1997). Duurzaamheid zit volgens Elkington in de overlap tussen de elementen van de triade people,
planet en profit. Deze triade wordt in de wetenschappelijke literatuur tot op de dag van vandaag
vaak gebruikt als uitgangspunt voor duurzaamheid.
De oorsprong van de pilaren van duurzaamheid ligt in de wereldtop van de Verenigde Naties over
duurzame ontwikkeling in Johannesburg in 2002. In een concluderend statement van de top stellen
de landen het volgende: "Wij nemen onze collectieve verantwoordelijk om de drie elkaar
versterkende pilaren van duurzame ontwikkeling -economische ontwikkeling, sociale ontwikkeling en
milieubescherming- verder te ontwikkelen en te versterken op lokale, nationale, regionale en
mondiale schaal." (vrij naar: Verenigde Naties, 2002 p.1).
Deze triade: People, Planet, Profit (vrij vertaald: mens, planeet en winst) vertoont overeenkomsten
met de pilaren van duurzaamheid. Het people element is vergelijkbaar met de pilaar sociaal, het
planet element met de pilaar milieu en het profit element met de pilaar economisch van
duurzaamheid.
Zowel de drie pilaren van duurzaamheid als de triple bottom line blijven een belangrijke rol
spelen in verder onderzoek en praktische uitvoering van Duurzaam Bouwen. De concepten maken
duidelijk dat duurzaamheid meer is dan enkel milieubescherming. Daadwerkelijke duurzaamheid kan
alleen bereikt worden als dit integraal wordt aangepakt op het gebied van milieu en dat hierbij
sociale en economische aspecten ook een belangrijke rol spelen. Op die manier wordt ervoor
gezorgd dat toekomstbestendigheid op een integrale manier wordt gewaarborgd.
Duurzaam Bouwen als specifieke vorm van duurzame ontwikkeling
Nadat de VN op de klimaattop in Johannesburg (2002) de term profit hadden veranderd in prosperity
om meer de nadruk te leggen op welvaart in plaats van enkel het behalen van winst, ontwikkelde
Duijvestein de triade door in zijn Wegwijzer Duurzaam Bouwen (BOOM-SI, Milieukundig Onderzoek& Ontwerpburo, 2006). Het element project werd aan de 3 p’s toegevoegd. Het project element is
relevant binnen de bouwsector, omdat ruimtelijke kwaliteit hier, in tegenstelling tot binnen de
industrie, een centrale rol speelt. Concluderend kan het concept Duurzaam bouwen gedefinieerd
worden aan de hand van de vier elementen people, planet, prosperity en project:
People
Planet
Prosperity
Project
Het sociale, menselijke aspect, waarbij het gaat om onder andere sociale kwaliteit,
gezondheid, veiligheid, leefbaarheid, (keuze)vrijheid en participatie.
Het natuurlijke aspect, waarbij de aarde centraal staat. Hierbij gaat het om
bijvoorbeeld
milieukwaliteit,
energie,
water,
materiaal,
mobiliteit, afval en natuur.
Het economische aspect van
globale welvaart met aandacht voor
economische
kwaliteit,
winst,
welvaart,
betaalbaarheid,
transparantie,
werkgelegenheid,
bereikbaarheid en beheerbaarheid.
Het ruimtelijke kwaliteitsaspect van
duurzaamheid. Hierbij gaat het om
de relatie met de omgeving,
flexibiliteit, degelijkheid, visuele
kwaliteit en imago.
Figuur 11: De vier P's van duurzaamheid (naar: BOOM-SI,
Milieukundig Onderzoek- & Ontwerpburo, 2006).
20
Lean & Green Bouwen 2014
3.2
Lean Bouwen
In deze paragraaf wordt de relevante wetenschappelijke theorie met betrekking tot het concept Lean
Bouwen behandeld. Hierbij zal worden ingegaan op de gebruikte definitie van Lean Bouwen, het
ontstaan van het concept, de doelen en de manier waarop Lean bouwen kan worden
geconceptualiseerd.
3.2.1 Inleiding Lean Bouwen
Lean Bouwen is een bouwconcept dat gericht is op het verhogen van de waarde voor de klant en het
reduceren en elimineren van verspillingen in het ontwerp- en bouwprocessen. Het concept Lean is
ontwikkeld in de auto-industrie bij Toyota ten behoeve van de optimalisatie van het productieproces.
Lean productie is in 1992 door Koskela vertaald voor de bouwsector in de vorm van het concept Lean
Bouwen (Koskela, 1992).
Definitie Lean
“Lean is een manier van denken en een manier van waarde, innovatie en groei leveren door: meer
te doen met minder - minder arbeid, materieel, materiaal, tijd en ruimte gebruik om zaken in lijn
te brengen om zo goed mogelijk te voldoen aan de waarde verwachtingen van de klant.” (vrij
naar: Terry & Smith, 2011)
1. Reduceren verspillingen
Maximaliseren
van waardevan
voor
deconcept
klant Lean Bouwen
De2.oorsprong
en ontwikkeling
het
De oorsprong van Lean ligt in Japan in de jaren ‘50. Bij Toyota werd toen een nieuw uitgangspunt
voor procesoptimalisatie geformuleerd: het elimineren van inventarissen en andere verspillingen
door productie in kleine hoeveelheden, reductie van opstarttijden, halfautomatische machines,
samenwerking met leveranciers en andere technieken (Shingo 1988, zoals geciteerd in Koskela 1992).
Ook werd in die periode kwaliteitsmanagement in de Japanse industrie verder ontwikkeld van een
statistische methode tot een bredere aanpak met managementinstrumenten. Door een lang proces
van proefondervindelijke ontwikkeling en verbetering kwam zo een nieuwe overkoepelende
management filosofie tot stand die bekend staat als Lean productie (Koskela, 1992).
De uitdrukkelijke aandacht voor het voldoen aan de wensen van de klant is geïntegreerd in
de Lean filosofie. Het komt er daarbij op neer dat productie in het teken staat van het bieden van
waarde aan de klant (Koskela, 2000). Dit principe geldt binnen Lean als het uitgangspunt bij het
inrichten van productieprocessen. Het efficiënt uitvoeren van een proces dat enkel ineffectieve
eindproducten oplevert blijft een verspilling van middelen en kansen.
Traditionele concept van productie: Transformatie
Producten
Als concept is Lean ontstaan vanuit een nieuwe Materiaal, arbeid
Productieproces A
kijk op productieprocessen. Het traditionele
transformatieconcept staat volgens Koskela
(1992) voor het opdelen van productie in
kleinere delen totdat er een aaneenschakeling
Subproces A1
Subproces A2
van taken ontstaat (zie Figuur 12). Alle deeltaken
passen binnen het input-transformatie-output
model: middelen (materiaal, materieel, arbeid)
Figuur 12: De conventionele productie filosofie van een
productieproces als een transformatieproces dat
worden
aangewend
(input)
om
de
onderverdeeld kan worden in sub-processen (Koskela,
eigenschappen van iets te veranderen
1992).
(transformatie) en zo een bepaald product te
realiseren (output).
Het ontwerpen van een dergelijk proces bestaat uit het bepalen van de middelen en transformaties
die nodig zijn om tot het gewenste eindproduct te komen. Om een dergelijk productieproces te
optimaliseren wordt binnen dit concept ingezet op het efficiënter uitvoeren van de deelprocessen.
21
Lean & Green Bouwen 2014
Nieuwe concept van productie: Stroomproces
Er kwam echter kritiek op het transformatieconcept van productie. Uit de praktijk bleek dat een
productieproces zich beter laat beschrijven in de vorm van een informatie en/of productstroom. Dit
stroomconcept van productie gaat volgens Koskela (1992) uit van een duale kijk op productie: "het
bestaat uit transformatie- en stroomactiviteiten. De efficiëntie van productie hangt zowel af van de
efficiëntie van de transformatieactiviteiten als van de hoeveelheid en efficiëntie van de
stroomactiviteiten die de transformatieactiviteiten mogelijk maken" (p.15).
In Figuur 13 is een schema weergegeven dat een aantal stappen weergeeft binnen een fictief
productieproces. Hierin zijn zowel transformatiestappen (bewerking A en B) als stroomstappen te
zien (verplaatsingen, wachten en inspecties).
Verplaatsing
Wachten
Bewerking
A
Inspectie
Afval
Verplaatsing
Wachten
Bewerking
B
Inspectie
Afval
Figuur 13: Productie als een stroomproces. De grijze blokken staan voor niet-waarde-toevoegende activiteiten. De witte
blokken staan voor waardetoevoegende bewerkingsstappen. (naar Koskela, 1992).
De stroomstappen werden door Shingo (1988) “muda”, of verspillingen genoemd. Het uitvoeren van
deze stappen kost een bepaalde hoeveelheid middelen, maar levert geen toegevoegde waarde op
voor de klant. Het is van belang om deze niet-waarde-toevoegende stappen te kunnen
onderscheiden van waardetoevoegende stappen, omdat het verhogen van de efficiëntie van deze
twee soorten stappen verschillende aanpakken vergen. Alle activiteiten kosten tijd en geld, maar
alleen de transformatiestappen zijn waardetoevoegend. Daarmee moet verbetering van
stroomstappen gericht zijn op reductie of eliminatie, terwijl verbetering van transformatiestappen
gezocht moet worden in efficiëntieverhoging (Koskela, 1992).
Bouwbedrijf
Nieuw concept van productie: Waarde generatie
Eisen
Het waarde-generatie concept van productie
Verwachtingen
stelt dat het belangrijkste doel van productie het
creëren van waarde is, door producten en
Ontwerp
diensten te realiseren die zo goed mogelijk
Klant
voldoen aan de wensen en verwachtingen van
de klant. Het conceptuele model dat Koskela
Bouw
(2000) hierbij voorstelt is weergegeven in Figuur
Waarde door
14.
producten en
Binnen dit concept kwam in de jaren ’80 ook
diensten
aandacht voor het definiëren van interne Figuur 14: Waarde-generatie model (vrij naar Koskela, 2000).
klanten, oftewel de klant van een bepaald
deelproces kan ook het er opvolgende deelproces zijn (dit wordt verder toegelicht in paragraaf
3.2.2). Zo wordt voor elk deelproces niet alleen aandacht besteed aan de rol die het speelt in het
vervullen van de wensen van de klant die het eindproduct koopt, maar ook in hoeverre de output
van elk van de deelprocessen voldoet aan de wensen van het volgende deelproces (Ishikawa 1985,
zoals geciteerd in Koskela, 2000).
Lean productie
Lean productie staat tegenwoordig voor de combinatie van de productieconcepten stroomprocessen
en waarde generatie. Uit deze concepten zijn de twee speerpunten van Lean voortgevloeid: (1) Lean
productie staat in het teken van het zo goed mogelijk voldoen aan de behoeften (datgene wat
waarde oplevert) van de klant en (2) Lean productie staat in het teken van het continu elimineren
van verspillingen binnen productieprocessen.
22
Lean & Green Bouwen 2014
3.2.2 Principes van Lean Bouwen
In de wetenschappelijke literatuur over
Lean productie en Lean bouwen zijn een
aantal
verschillende
conceptualisaties
beschikbaar. De meest bekende en
gerefereerde vorm is Lean Denken van
Womack en Jones (1996). Lean Denken
geeft procesmanagers een vijf-stappen plan
waarmee een proces Lean kan worden
gemaakt. De vijf stappen moeten continue
worden doorlopen om een bepaald proces
in lijn te brengen met Lean principes.
Lean denken bestaat uit de vijf stappen die
zijn weergegeven in Figuur 15. Waarde
definiëren moet worden gezien als de
eerste stap van Lean denken, maar
vervolgens is het een cyclisch proces.
Waarde
definiëren
Waarde
stroom
inventariseren
Perfectie
nastreven
Lean
Pull proces
creëren
Vloeiend
proces
creeeren
Figuur 15: De vijf stappen van Lean denken (gebaseerd op
Womack & Jones, 1996).
1
Definieer waarde vanuit het perspectief van de klant in termen van een eindproduct met
bepaalde eigenschappen voor een bepaalde prijs op een bepaald moment
Het is belangrijk om te beginnen met het onderscheiden van waarde en verspilling. Om dat te
doen moet vanuit het perspectief van de klant worden omschreven wat waarde precies is. Door
waarde duidelijk te definiëren kan in de waardestroom worden bepaald welke activiteiten
bijdragen aan het creëren van waarde en welke niet.
2
Identificeer de gehele waardestroom voor elke product of productfamilie
De waardestroom bestaat uit alle specifieke stappen die ondernomen moeten worden om het
product van definitiefase naar oplevering te brengen. Het identificeren van deze waardestroom
leidt volgens Womack en Jones (1996) vaak tot de ontdekking van een aanzienlijke hoeveelheid
verspillingen in de vorm van niet-noodzakelijke stappen, onnodige iteraties en afval gedurende
de tijd dat een product vloeit van bedrijf naar bedrijf en van afdeling naar afdeling.
3
Laat de stappen elkaar kort opvolgen en elimineer verspillingen, waardoor het product
vloeiend naar de klant stroomt
Het is belangrijk om continu het vloeien van een product door het productieproces te
bevorderen. Verspillingen moeten geëlimineerd worden, zowel tussen als binnen de
deelstappen. Op basis van de waardestroom kunnen verspillingen worden geïdentificeerd,
waarbij de zeven soorten verspilling van Ohno (zoals geciteerd in Fliedner, 2008, zie Tabel 2).
4
Ontwerp en lever wat de klant wil en alleen op het moment dat de klant er om vraagt
Afstemming van het proces op de precieze behoeften van de klant is belangrijk om beter te
kunnen voldoen aan de wensen en verwachtingen van de klant. Daarom moet voorkomen
worden dat ontwerpen worden gemaakt van producten waar geen vraag naar is en dat er
onnodige opslag is van deel- of eindproducten. De klant moet in feite het eindproduct ‘uit’ het
productieproces willen halen in plaats van dat het bedrijf het eindproduct door het proces naar
de klant wil ‘forceren’.
5
Streef naar perfectie
Na het doorlopen van de eerste vier stappen moet het besef ontstaan dat er geen einde komt
aan het proces van het reduceren van de moeite, tijd, ruimte, kosten en fouten, terwijl een
product worden geboden dat steeds beter voldoet aan wat de klant echt wil.
23
Lean & Green Bouwen 2014
Klant perspectief van Lean Bouwen
Lean Bouwen erkent naast de kopende klant nog een type klant: deelprocessen zijn klanten van
elkaar. Dit wordt onder andere duidelijk in het volgende gesimplificeerde voorbeeld:
Klant
Adviseur
Tekenaar
Werkvoorbreider
Projectbegeleider
Klant
Figuur 16: Illustratie klant perspectief van deelprocessen onderling (zeer gesimplificeerd voorbeeld aan de hand van de
praktijk bij SelektHuis).





De adviseur neemt abstracte en concrete behoeften af van de klant en vertaalt deze naar een
realiseerbaar concept plan
De tekenaar neemt het concept af van de adviseur en vertaalt deze naar realiseerbare
bouwtekeningen
De werkvoorbereider neemt de bouwtekeningen af van de tekenaar en bereidt de
bouwwerkzaamheden voor
De projectbegeleider neemt het voorbereide werk af van de werkvoorbereider en draag zorg
voor de realisatie van de woning
De klant neemt de woning af van de projectbegeleider en wordt voorzien in zijn behoeften
De klantrelaties tussen de processen maken duidelijk dat elk van de partijen niet enkel voor zichzelf
werkt. Een succesvol proces houdt in dat iedere partij rekening houdt met de deelprocessen die
verderop in de stroom worden uitgevoerd. Het is de taak van de betrokken partijen om met
bovenstroomse partijen te communiceren en deze afstemming blijvend te verbeteren. Deze Lean
werkwijze beperkt zich niet tot binnen organisaties, maar kan ook worden toegepast binnen de
bouwketen als geheel; bouwbedrijven zijn klanten van leveranciers en sloopbedrijven zijn klanten
van bewoners en bouwbedrijven.
Verspillingen in productieprocessen
Taiichi Ohno (1912-1990), een Japanse zakenman die werkte bij Toyota, publiceerde in 1988 zijn
boek Toyota Production System: Beyond Large-Scale Production. In dit boek, dat een van de
fundamenten van Lean (productie) is, beschreef Ohno zeven soorten verspillingen die optreden in in
productieprocessen. Inclusief de aanvulling van een achtste verspilling: onbenutte kennis en kunde
door Womack in de begin jaren ‘90 levert dit het volgende overzicht op:
Tabel 2: Acht soorten verspillingen in productieprocessen (Ohno, zoals geciteerd in Fliedner, 2008).
#
1
Verspilling
Overproductie
2
Defecten
3
Onnodig
transport
Overbewerking
4
5
6
Onnodige
voorraad
Wachten
7
Onnodige
beweging
8
Onbenutte
kennis/kunde
24
Definitie
Eerder, sneller of in grotere hoeveelheden produceren dan nodig. Dit type verspillingen
brengt vaak andere soorten verspillingen met zich mee
Een product of onderdeel dat vanuit het oogpunt van de klant niet voldoet aan de
kwaliteitsstandaard
Onnodige verplaatsing van producten, dat zorgt voor extra transportkosten en onnodig
risico op schade
Wanneer meer werk wordt uitgevoegd dan nodig is voor de klant, of wanneer middelen
worden ingezet die complexer, preciezer of duurder zijn dan noodzakelijk
Grondstoffen, deelproducten of eindproducten waaraan op dat moment geen extra
waarde wordt toegevoegd
Arbeid of materiaal dat op een bepaald moment moet wachten voordat het wordt
ingezet
Schade aan de producerende entiteit in de vorm van slijtage aan materieel en fysieke
belasting voor werknemers, met bijkomend risico op materiële of fysieke schade door
ongelukken
Onderpresterende werknemers, door taken die geen recht doen aan het niveau van
kennis en kunde. De beschikbare potentie wordt zo niet maximaal benut.
Lean & Green Bouwen 2014
Om de toepassing van de stappen van Lean Denken te verduidelijken is in Tabel 3 een fictief
voorbeeld opgenomen van een productieproces waarop ter optimalisatie Lean Denken wordt
toegepast. Het voorbeeld is gesimplificeerd ten opzichte van daadwerkelijke productieprocessen,
echter het maakt duidelijk dat verspillingen in verschillende vormen voor kunnen komen in elke
willekeurig productieproces.
Tabel 3: Voorbeeld toepassing Lean Denken op een fictieve case.
Klant
De productie van een pijp bestaat uit een drietal stappen: het op
maat afkorten van de zinken elementen (activiteit A in Figuur 17), het
solderen van de twee elementen tot één pijp (activiteit B in Figuur 17)
en het afwerken van de complete afvoerpijp (activiteit C in Figuur 17).
Na elk van de drie bewerkingsstappen wordt een kleine voorraad
opgebouwd (gearceerde driehoeken in Figuur 17).
Leveranciers
Toepassing van de vijf stappen van Lean Denken
0 Uitgangssituatie
Bedrijf X is een producent van ventilatiepijpen. Deze pijpen worden gemaakt uit twee op maat gezaagde
zinken delen, die worden gesoldeerd tot één afvoerpijp. De ventilatiepijp zorgt ervoor dat ventilatielucht van
binnen de woning door het dak naar buiten kan ontsnappen.
B
A
C
Figuur 17: Processchema afvoerpijpen
(fictief), [A] = afkorten, [B] = solderen,
1 Definiëren van waarde
[C] = afwerken, [∆ ]= voorraad.
Zoals gesteld door Womack en Jones is de eerste stap van Lean denken het definiëren van waarde vanuit het
perspectief van de klant (Howell & Ballard, 1998). Uit navraag bij de bestaande klanten blijkt dat de
afvoerpijpen met name worden gebruikt bij rieten daken. Bij dergelijke toepassingen bevindt de pijp zich
niet in het zicht. De klant definieert waarde als “een afvoerpijp van degelijke kwaliteit, snel geleverd en tegen
een lage prijs”, esthetica is daarbij niet van belang aangezien de pijpen niet in het zicht worden geplaatst.
2 Inventarisatie van de waardestroom
De waardestroom bestaat uit alle specifieke stappen die ondernomen moeten worden om het product van
definitiefase naar oplevering te brengen (Rother & Shook, 1999). Bedrijf X bestudeert de waardestroom en
stelt vast dat deze nog niet geheel is afgestemd op de wensen van de klant. Zo wordt duidelijk dat PVC
wellicht een beter materiaal is, aangezien dit goedkoper en sneller te verwerken is. De esthetische kwaliteit
van zink komt bij rieten daken niet naar voren en daarom is dit voordeel van de bestaande materiaalkeuze
niet relevant. De waardestroom kan door middel van een andere materiaalkeuze wordt veranderd zodat
met minder stroomstappen meer waarde kan worden gecreëerd.
25
Klant
en
Leveranciers
3 Vloeiend proces creëren
Bedrijf X bedenkt de volgende Lean maatregelen om het proces vloeiender te maken.
 Verspilling - Overbewerking - Het gebruik van zink biedt voor de huidige klanten geen toevoegde
waarde. De toepassing van PVC is kostentechnisch een beter alternatief. Bijkomend voordeel is dat PVC
direct op maat kan worden gegoten en daarna enkel dient te worden afgewerkt. Met deze maatregel
neemt het aantal processtappen af van drie naar twee stappen.
 Verspilling - Onnodige voorraden - De nieuwe productie PVC pijp activiteit A' en de activiteit afwerking
PVC pijp B' worden in lijn uitgevoerd zonder wachttijd of tussentijdse opslag van deelproducten,
waardoor de tijdelijke voorraden tussen de activiteiten vervallen.
 Verspilling - Onnodig transport - Door de eliminatie van voorraden
vervalt ook het transport van en naar de voorraden. Hiermee neemt de
procesefficiëntie toe; er kan meer tijd worden besteed aan de
A'
B'
waardetoevoegende activiteiten.
 Verspilling - Overproductie - Er wordt niet langer op voorraad
geproduceerd, producten worden wanneer zij gereed zijn direct Figuur 18: Processchema nieuw
klaargemaakt voor transport en naar de klant overgebracht. Fysieke en
[A'] = op maat gieten PVC,
financiële schade door overproductie zijn niet langer aan de orde.
4 Pull proces creëren
[B'] = afwerken.
Productie wordt ingericht zodat de productiesnelheid wordt gedreven door het pull principe. De klant
bepaalt de productieomvang en snelheid en “trekt” daarmee het eindproduct uit het proces. Er wordt
geproduceerd wat wordt gevraagd, niet per definitie wat maximaal geproduceerd kan worden.
Lean & Green Bouwen 2014
5 Perfectie nastreven
De vijfde stap van Lean Denken stelt dat een proces nooit volledig geoptimaliseerd is en daardoor moet
continu worden gestreefd naar verder perfectionering van bestaande processen. De vier andere stappen van
Lean Denken dienen dan ook doorlopend te worden uitgevoerd binnen bedrijf X om het productieproces
steeds efficiënter te maken.
3.3
Bedrijfskundige factoren
In de voorgaande paragrafen is een theoretische uiteenzetting gegeven van de concepten Duurzaam
Bouwen en Lean Bouwen. In deze paragraaf wordt hier een organisatorisch element toegevoegd,
welke ervoor zorgt dat de synthese van de twee concepten specifieker kan worden toegespitst op de
gelaagdheid van een bouworganisatie.
Een bouwbedrijf met een traditionele, hiërarchische organisatiestructuur bestaat uit een aantal
horizontale lagen (bv. gelijkwaardige afdelingen) en verticale lagen (bv. werknemer, hoofd van de
afdeling, bedrijfsleider, directeur).
Deze lagen (zie Figuur 19) maken duidelijke welke
verantwoordelijkheden elke persoon binnen de organisatie heeft en hoe de verhoudingen liggen
tussen de verschillende functies. In hoofdlijnen kunnen drie verticale lagen worden onderscheiden:
strategisch management, tactisch management en operationeel management (Griffin, 2013).
Strategisch
Niveau
Tactisch
niveau
Operationeel
niveau
Directie
Afdeling A
Medewerker A
Medewerker B
Afdeling B
Medewerker C
Medewerker D
Medewerker E
Afdeling C
Medewerker F
Medewerker G
Figuur 19: Bedrijfsstructuur met drie niveaus: strategisch, tactisch en operationeel.
Boven in de hiërarchie, op strategisch niveau, bevindt zich de directie of het topmanagement van het
bedrijf. Op dit niveau worden de beslissingen gemaakt die te maken hebben met de algemene
bedrijfsvoering. Het tweede niveau is het tactische niveau, waarbij op afdelingsniveau maatregelen
worden genomen om specifieke strategische doelen te kunnen bereiken. Het derde en laagste
niveau is het operationeel niveau. Op dit niveau worden maatregelen getroffen op specifieke
tactische doelen te bereiken. Daarbij gaat het vaak om de korte termijn en om maatregelen met een
beperkte scope (Griffin, 2013).
In de literatuur van Lean Bouwen en Duurzaam Bouwen wordt door verschillende auteurs het belang
duidelijk gemaakt van een bedrijfsbrede implementatie van de concepten. De verschillende lagen
binnen de organisatie hebben ieder een rol te vervullen in een succesvolle implementatie van één of
beide concepten. Zo stellen Alarcon en Diethelm (2001) dat vanuit het strategisch niveau van belang
is dat het duidelijke signalen afgeeft om het gehele bedrijf te motiveren en committeren aan het
nieuwe concept. Dit geldt ook voor het middenmanagement, de afdelingshoofden moeten vanuit het
strategisch niveau worden aangestuurd en de ruimte krijgen voor het verricht van hun rol in de
implementatie. Op het operationele, uitvoerende niveau moeten de voorgenomen maatregelen tot
gerealiseerde verbeteringen leiden. De drie niveaus hebben verschillende rollen te vullen om de
bedrijfsdoelen (waaronder Lean & Green Bouwen) te kunnen realiseren (Griffin, 2013).
26
Lean & Green Bouwen 2014
3.4
Synthese: Lean & Green Bouwen
In deze paragraaf worden de concepten Duurzaam en Lean Bouwen bij elkaar gebracht in de vorm
van een synthese. Hierbij zal eerst kort worden ingegaan op de verschillen tussen de concepten,
waarna het concept Lean & Green Bouwen wordt uitgewerkt.
3.4.1 Verschillen tussen Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen
Duurzaam Bouwen gaat op een aantal vlakken verder dan Lean Bouwen in de manier waarop het
bouwprocessen verbeterd, maar Lean Bouwen gaat op andere vlakken juist verder dan Duurzaam
Bouwen. Een aantal van deze verschillen zijn:

Het perspectief van Duurzaam Bouwen is breder dan het perspectief van Lean Bouwen. Waar
Lean Bouwen zich met name richt op procesoptimalisatie op bedrijfsniveau en de externe
omgeving buiten beschouwing laat, richt Duurzaam Bouwen zich op het zo goed mogelijk
voldoen aan de behoeften van de huidige klant, maar zonder dat dit ten koste gaat van de
mogelijkheden voor klanten in de toekomst. Duurzaam Bouwen kijkt dus verder dan het belang
van enkel bouwbedrijven en klanten.

Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen leggen een andere nadruk als het gaat om people, planet,
prosperity en project. Duurzaam Bouwen is ontwikkeld vanuit de noodzaak om negatieve
milieueffecten van menselijke activiteiten te reduceren en klimaatverandering tegen te gaan.
Daarmee ligt de nadruk bij Duurzaam Bouwen in de eerste plaats op het milieu/planet aspect.
Zoals besproken in paragraaf 3.2 ligt de focus van Lean Bouwen niet op de consequenties van
bouwactiviteiten op het milieu, maar vooral de effecten op interne bedrijfsvoering (het
voorkomen van verspillingen) en de tevredenheid van de kopende klant.

Duurzaam Bouwen streeft ten alle tijden naar balans. In tegenstelling tot Lean Bouwen, waar
efficiëntie en klanttevredenheid centraal staan, blijft Duurzaam Bouwen een constante afweging
tussen people, planet, prosperity en project aspecten. Duurzaam Bouwen is daarmee in feite
ambitieuzer en breder. Bij Duurzaam Bouwen wordt erkend dat een maatregel die positieve
effecten heeft op een bepaald vlak (bijvoorbeeld een verlaagde milieubelasting van een
deelproces) negatieve effecten kan hebben op een ander vlak (bijvoorbeeld hogere kosten). Bij
Lean Bouwen geldt in feite dat elke maatregel, die ervoor zorgt dat de klant beter wordt bediend
of dat er minder verspillingen optreden in het proces, geoorloofd is.

Waar Duurzaam Bouwen de nadruk legt op milieuaspecten, gaat het bij Lean Bouwen vooral om
efficiënt bouwen, zowel ten behoeve van het bouwbedrijf als van de kopende klant.
Optimalisatie moet zorgen voor een win-win situatie voor zowel de klant als het bedrijf. Het
bedrijf wil efficiënt werken en de klant wil een efficiënt gerealiseerd waardetoevoegend product.
Dit efficiëntie doel gaat voorbij aan het belang van de toekomstige klant of mogelijke negatieve
effecten op people, planet, prosperity en project. Maar vanuit bedrijfsoogpunt, wanneer
duurzaamheid geen bedrijfsdoel is, kan gesteld worden dat Lean Bouwen puur in het belang van
bedrijf en klant werkt en dus interessant is voor vrijwel alle soorten bedrijven.

Vanuit bedrijfsperspectief heeft Lean Bouwen een duidelijkere focus op het behalen van
financiële voordelen en op het maximaal voldoen aan de behoeften van de huidige klant.
Duurzaam Bouwen stelt grenzen aan de mogelijkheden om te voldoen aan de behoeften van de
huidige klant, omdat dit ten koste zou kunnen gaan van de mogelijkheden van toekomstige
generaties. Vanuit de kopende klant geredeneerd kan Duurzaam Bouwen dus barrières
opleveren voor de vervulling van eisen en wensen, terwijl Lean Bouwen juist aanmerkt dat er in
feite geen grenzen zijn en dat de wensen van de klant daadwerkelijk centraal staan.
27
Lean & Green Bouwen 2014
3.4.2 Synthese van Duurzaam en Lean Bouwen: Lean & Green Bouwen
Ondanks de genoemde verschillen tussen de concepten zijn er ook vlakken waarop Duurzaam en
Lean Bouwen elkaar versterken. Dit blijkt onder andere uit onderzoek van Ahuja (2013) en Lapinski,
Horman & Riley (2006). Om te verduidelijken dat in dit rapport wordt gekeken naar de synthese van
de twee concepten, is ervoor gekozen om hieraan de term Lean & Green Bouwen te verbinden.
Definitie Lean & Green Bouwen
"Het zonder verspillingen realiseren van bouwobjecten, die voor de klant maximale waarde
vertegenwoordigen, zonder dat de mogelijkheden van toekomstige generaties om te voldoen
aan hun behoeften negatief worden beïnvloed door de impact van alle activiteiten die worden
ondernomen om de realisatie ervan mogelijk te maken".
(gebaseerd op BOOM SI, 2006 en Terry & Smith 2011).
Lean & Green Bouwen is erop gericht om verduurzaming en Lean procesoptimalisatie samen te
brengen. Daarbij worden de principes van Duurzaam Bouwen in acht genomen, maar bepalen de
Lean elementen dat dit niet ten koste mag gaan van het maximaliseren van waarde voor de klant en
dat hiermee geen verspillingen mogen worden toegevoegd. Andersom geldt dat Lean principes waar
mogelijk worden geïmplementeerd, maar zonder dat dit ten koste gaat van de people, planet,
prosperity en project elementen die vanuit Duurzaam Bouwen van belang zijn. Evenwichtige
optimalisatie is dan ook een van de verwachte gevolgen van de implementatie van Lean & Green
Bouwen.
Wanneer de hiërarchische bedrijfsstructuur (strategisch, tactisch en operationeel) samen wordt
gebracht met de elkaar versterkende elementen van Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen ontstaat
het conceptuele model van Lean & Green Bouwen, dat is weergegeven in Figuur 20. Hierin zijn op
strategisch niveau drie principes, op tactisch niveau twee principes en op operationeel niveau vier
principes van Lean & Green Bouwen vastgelegd.
Lean & Green Bouwen
Focus op maximale toegoevoegde waarde voor de klant
Strategisch
Lean & Green
Bouwen
Tactisch
Lean & Green
Bouwen
Afstemming tussen primair proces en de klantbehoeften
Ruimte voor systematische identificatie, preventie, reductie en eliminatie van
verspillingen.
Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsingen
Minimalisatie van materiële verspillingen
Minimalisatie van defecten
Operationeel
Lean & Green
Bouwen
Minimalisatie van overbewerking
Minimalisatie van onnodig transport
Minimalisatie van onnodige beweging
Figuur 20: Conceptueel model van Lean & Green Bouwen
28
Lean & Green Bouwen 2014
Strategisch Lean & Green Bouwen
Het eerste niveau binnen het model is het strategisch niveau van Lean & Green Bouwen. Dit niveau
beschrijft welke zaken er op bedrijfsstrategisch niveau noodzakelijk zijn om Lean & Green Bouwen
mogelijk te maken binnen het gehele bedrijf. De volgende drie elementen zijn hierbij vastgesteld en
onderzocht ( in Hoofdstuk 4).
1. Het bouwproces is erop gericht om zo goed mogelijk te voldoen aan de behoeften van de kopende
klant en het milieu en faciliteert een zo goed mogelijke afstemming tussen deelprocessen;
2. Het bouwproces is voldoende flexibel om op een efficiëntie manier in te spelen op de specifieke
behoeften van de klant; en
3. Het bouwproces biedt ruimte voor systematische identificatie, preventie, reductie en eliminatie
van verspillingen.
1. Het bouwproces is erop gericht om zo goed mogelijk te voldoen aan de behoeften van de kopende
klant en het milieu en faciliteert een zo goed mogelijke afstemming tussen deelprocessen;
Het eerste element van strategisch Lean & Green Bouwen is dat bouwprocessen zo moeten zijn
ingericht, dat hiermee specifieke en volledige kennis wordt opgebouwd wat betreft de behoeften
van de kopende klant, het milieu (vanuit Duurzaam Bouwen) en deelprocessen onderling (vanuit
Lean Bouwen).
Vanuit de theorie van Duurzaam Bouwen geldt dat moet worden voorzien in de behoeften van de
huidige generatie, zonder dat dit ten koste gaat van de behoeften van toekomstige generaties
(Boom-SI, 2006). Het is daarbij belangrijk om zo volledig mogelijk in te spelen op de behoeften, om
de mogelijke negatieve effecten van bouwactiviteiten te beperken tot dat wat waarde oplevert voor
de huidige generatie. Beide concepten maken duidelijk dat het niet alleen de kopende klant is die
wordt beïnvloed door de bouwprocessen van het bouwbedrijf. Bij Duurzaam Bouwen wordt de
impact erkend op de aspecten people, planet, prosperity en project (Boom-SI, 2006). Bij Lean Bouwen
gaat het om de interne klanten van een bouwproces: de deelprocessen zijn klanten van elkaar
(Koskela, 1994). Wanneer beide concepten bij elkaar worden gebracht is het dus van belang dat het
bouwproces erop is gericht om zo goed mogelijk te voldoen aan alle 'klanten' van het proces.
Binnen een bouwproces dat voldoet aan de principes van Lean & Green Bouwen wordt er voor
gezorgd dat er niet alleen kennis wordt opgebouwd over de precieze behoeften van de kopende
klant, maar dat ook duidelijk wordt hoe de behoeften van het milieu en van deelprocessen onderling
in acht worden genomen. Door dit te doen kan de toegevoegde waarde van het bouwproces worden
vergroot.
2. Het bouwproces is voldoende flexibel om op een efficiëntie manier in te spelen op de specifieke
behoeften van de klant
Het verkrijgen van volledig en specifiek inzicht in de behoeften van de kopende klant, het milieu en
deelprocessen onderling is niet voldoende. Om Lean & Green te bouwen moet het bouwproces ook
in staat zijn om de behoeften van de klant zo goed mogelijk te vertalen in een ontwerp en
bouwobject en wel op zo’n manier dat verspillingen tot een minimum beperkt worden). De
bouwmethode moet daarom flexibel zijn, om een zo breed mogelijk scala aan klantenbehoeften te
kunnen vervullen, echter zonder dat dit ten koste gaat van de efficiëntie.
Wanneer een bouwproces vanuit Duurzaam Bouwen niet in staat is om maximale waarde te bieden,
is er sprake van gemiste kansen en bijkomende verspillingen. In de eerste plaats moet de kopende
klant zo veel mogelijk waarde worden geboden. Voor een bedrijf is dit belangrijk, aangezien zij de
klant graag aan zich willen binden. Daarnaast moet het bouwproces ook in staat stellen om de
behoeften van het milieu zo veel mogelijk in acht te nemen (Philips & Reichart, 2000). Zo moet er
29
Lean & Green Bouwen 2014
bijvoorbeeld een duidelijk beeld zijn bij de huidige milieu-impact van het bouwproces en moet het
bouwproces erop gericht zijn om negatieve impact op het milieu verder terug te dringen. Hetzelfde
geldt voor deelprocessen als klanten onderling. Een Lean & Green bouwproces biedt mogelijkheden
voor regelmatige analyse van de afstemming tussen deelprocessen. Zo zou er bijvoorbeeld een
proces-optimalisatieteam kunnen zijn die regelmatig onderzoekt waar kansen liggen voor
verbetering van de afstemming tussen deelprocessen.
3. Het bouwproces biedt ruimte voor systematische identificatie, preventie, reductie en eliminatie
van verspillingen.
Het derde element van strategisch Lean & Green Bouwen is dat bouwprocessen zo moeten zijn
ingericht dat er ruimte wordt geboden om op een systematische manier verspillingen in
verschillende vormen te kunnen voorkomen, reduceren of elimineren.
Lean Bouwen is een concept dat is voortgekomen uit de bevinding dat alle productieprocessen deels
bestaan uit verspillende activiteiten. Zelfs binnen een gecontroleerde fabrieksomgeving worden
activiteiten uitgevoerd die geen waarde toevoegen voor de klant (Koskela, 1994). Ook Duurzaam
Bouwen stelt dat verspillingen zo veel mogelijk moeten worden gereduceerd, vanuit het
uitgangspunt dat bouwactiviteiten een negatieve milieu-impact kunnen hebben.
Een Lean & Green bouwproces biedt ruimte voor systematische preventie, reductie en eliminatie van
verspillingen. De manier waarop dit in de praktijk kan worden gebracht kan zeer uiteenlopen. Zo kan
een bedrijf kan ervoor kiezen om binnen ieder bouwproces activiteiten in te bouwen die erop gericht
zijn om verspillingen te identificeren. Een andere optie is dat vanuit een bepaalde functie of in
teamverband systematisch wordt geanalyseerd waar verspillingen optreden binnen de
deelprocessen. Ongeacht de gekozen vorm moet een Lean & Green bouwbedrijf zich systematisch
inzetten voor een zo hoog mogelijke procesefficiëntie.
De strategische component bij dit element is dat vanuit de hoogste managementlagen de gehele
organisatie moet worden gemotiveerd om verspillingen vast te stellen, te melden en om tot
maatregelen te kunnen komen die deze verspillingen oplossen. Het strategisch management heeft
hierin een voortrekkersrol. Vanuit de aangenomen Lean & Green gedachte moeten zij medewerkers
het goede voorbeeld geven en motiveren om optimalisatiemogelijkheden aan te dragen en te
benutten.
Tactisch Lean & Green Bouwen
Het tweede niveau binnen het model is het tactisch niveau van Lean & Green Bouwen. Dit niveau
beschrijft welke zaken er op afdelingsniveau aanwezig moeten zijn om te spreken van Lean & Green
Bouwen. Daarbij geldt dat ondersteuning vanuit het strategische niveau aanbevolen is en dat de
tactische Lean & Green maatregelen ook doorgevoerd worden op operationeel niveau (o.a. Alarcón
& Diethelm, 2001). De volgende twee elementen komen vanuit zowel Duurzaam als Lean Bouwen
naar voren en moeten op tactisch niveau worden behandeld om te kunnen spreken van een tactisch
Lean & Green Bouwend bedrijf:


Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsing; en
Minimalisatie van materiële verspillingen.
30
Lean & Green Bouwen 2014
1. Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsing
Het eerste element van tactisch Lean & Green Bouwen is dat verplaatsing, met name gemotoriseerde
verplaatsing, binnen bouwprocessen zo veel mogelijk moet worden voorkomen. Gemotoriseerde
verplaatsing is niet waardetoevoegend (negatieve prosperity effecten en niet-Lean), zorgt voor
milieubelasting (bv. uitlaatgassen op planet) en veroorzaakt mogelijk onnodige veiligheidsrisico’s
(kans op ongelukken - people aspect).
Gemotoriseerde verplaatsingen zijn binnen Duurzaam Bouwen met name verspillend, omdat zij
gepaard gaan met emissies die het milieu aantasten. Zo is het vrachtvervoer van bouwgerelateerde
materialen verantwoordelijk voor een significant deel van de emissies die worden veroorzaakt door
wegverkeer (CBS, 2012b). Bij gemotoriseerde verplaatsing kan ook gedacht worden aan verplaatsing
van bouwmaterialen op de bouwplaats. Hierbij gaat het onder andere om het gebruik van (mobiele)
kranen, heftrucks en hoogwerkers. Deze soorten gemotoriseerde verplaatsing brengen naast
emissies ook veiligheidsrisico’s met zich mee (people aspect van duurzaamheid) en kunnen overlast
geven in de omgeving van de bouwplaats (stremming van verkeer, geluidsoverlast, project aspect van
duurzaamheid). Binnen Lean Bouwen worden alle soorten verplaatsingen als verspilling aangemerkt
(Koskela, 1994). De verplaatsingen voegen geen waarde toe voor de klant en leveren dus geen extra
waarde op. Met betrekking tot verspillingen zijn binnen Lean Bouwen met name de tijd en kosten die
gepaard gaan met gemotoriseerde verplaatsing van belang.
2. Minimalisatie van materiële verspillingen
Het tweede element van tactisch Lean & Green Bouwen is dat materiële verspillingen, veroorzaakt
door bouwprocessen, zo veel mogelijk moet worden voorkomen. Materiële verspillingen zorgen
onder andere voor onnodige kosten (negatief effect op het prosperity aspect van Duurzaaam
Bouwen en niet-Lean) en milieubelasting (negatief effect op het planet aspect van Duurzaaam
Bouwen).
Materiële verspillingen zijn binnen Duurzaam Bouwen meer dan alleen onnodige kosten in de
bouwfase. Een verspilling van materiaal betekent dat: (1) de grondstoffenwinning van het materiaal
niet noodzakelijk was, (2) de productieactiviteiten niet verricht hadden hoeven worden, (3) het
materiaal onnodig besteld is, (4) het materiaal niet getransporteerd had hoeven worden en (5) het
materiaal niet bij de bouwploeg terecht had hoeven komen. De bijkomende negatieve effecten van
deze onnodige handelingen hadden dus ook voorkomen kunnen worden. Duurzaam Bouwen stelt
dat materiële verspilling pure verspillingen zijn en dat zuinig moeten worden omgegaan met
grondstoffen. Ook Lean Bouwen stelt dat materiële verspillingen onwenselijk zijn. Wanneer een
proces afval oplevert, betekent dit dat het proces niet goed genoeg is afgestemd op de precieze
behoeften van de klant. De klant wil enkel betalen voor waardevolle producten, terwijl de moeite en
tijd die werd gestoken in bouwafvalverwerking beter gebruikt had kunnen worden om
waardetoevoegende activiteiten uit te voeren.
Binnen een bouwproces dat voldoet aan de principes van Lean & Green Bouwen geldt dat er kennis
is over de huidige mate van materiële verspillingen die worden veroorzaakt door het bouwproces en
dat er wordt geïnvesteerd in het verder terugdringen van deze soort verspilling.
Operationeel Lean & Green Bouwen
Het derde niveau binnen het model is het operationeel niveau van Lean & Green Bouwen. Dit niveau
beschrijft waarvan er op "werkvloer" niveau sprake moet zijn om te spreken van Lean & Green
Bouwen. Daarbij is het van belang dat er ondersteuning vanuit strategisch en tactisch niveau is,
aangezien veel keuzes op dit niveau al op de andere niveaus zijn vastgelegd.
31
Lean & Green Bouwen 2014
 Minimalisatie van verspillingen
De toegevoegde waarde van bouwproces wordt gerealiseerd op operationeel niveau. Medewerkers
van een bouwbedrijf zorgen vanuit hun functie voor bijvoorbeeld het in kaart brengen van
klantbehoeften, het maken van bouwtekeningen en de realisatie van de woning. Daar komt bij dat
ook de negatieve effecten van bouwprocessen op dit niveau worden veroorzaakt. Om deze reden is
minimalisatie van verspillingen en dus het efficiënt uitvoeren van operationele activiteiten van
belang om te kunnen spreken van Lean & Green Bouwen.
Vanuit Lean Bouwen is het belangrijk dat een bouwactiviteit voorziet in een zo hoog mogelijke
toegevoegde waarde, met daarbij zo min mogelijk verspillingen (Koskela, 1994). Duurzaam Bouwen
stelt dat onnodige negatieve effecten van bouwactiviteiten voorkomen moeten worden. Op
operationeel niveau moet dus, ondersteund vanuit het strategisch en tactisch niveau, effectieve en
efficiënte activiteiten worden ontplooid.
Binnen een bouwproces dat voldoet aan de principes van Lean & Green is sprake van activiteiten die
zo veel mogelijk waardetoevoegend zijn en zo min mogelijk verspillend. Het behalen van een zo hoog
mogelijke procesefficiëntie staat centraal en wordt op een systematische manier aangepakt.
32
Lean & Green Bouwen 2014
4 Strategisch Lean & Green Bouwen
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het strategisch niveau van Lean & Green Bouwen. Het
theoretische model uit Hoofdstuk 3 is hierbij in de praktijk onderzocht bij SelektHuis. De
onderzoeksvraag die centraal staat in dit hoofdstuk is:
Hoe kan een primair bouwproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Allereerst zal een korte inleiding worden gegeven op de manier waarop strategisch Lean & Green
Bouwen is onderzocht bij SelektHuis (§4.1). Vervolgens wordt het primaire proces van SelektHuis
beschreven met behulp van stroomschema's (§4.2), waarna de bevindingen worden behandeld met
betrekking tot de drie principes van strategisch Lean & Green Bouwen (§4.3, §4.4 en §4.5). Tot slot
wordt de onderzoeksvraag van dit hoofdstuk beantwoord (§4.6).
4.1
Inleiding
Vanuit de synthese tussen Duurzaam en Lean Bouwen van Hoofdstuk 3 is vastgesteld dat een
bouwproces Lean & Green is wanneer dit proces het bedrijf in staat stelt om:
Focus op maximale toegoevoegde waarde voor de klant
Strategisch
Lean & Green
Bouwen
Afstemming tussen primair proces en de klantbehoeften
Ruimte voor systematische identificatie, preventie, reductie en eliminatie van
verspillingen.
Figuur 21: Principes van strategisch Lean & Green Bouwen.
Voordat dat strategisch Lean & Green Bouwen kan worden behandeld zal allereerst inzicht worden
gegeven in het primaire proces van het bedrijf. Dit proces is in kaart gebracht door middel van een
documentenonderzoek. Hierbij zijn de ISO 9001 documenten bestudeerd en zijn diverse interviews
afgenomen met medewerkers van verschillende afdelingen (zie Bijlage F). De combinatie van
documentenonderzoek en interviews heeft het mogelijk gemaakt om gedetailleerde processchema's
op te stellen die in de praktijk worden doorlopen.
Na het in kaart brengen van het primaire proces worden de drie principes van strategisch Lean &
Green Bouwen behandeld. Met behulp van een waardeonderzoek is bepaald in hoeverre het
primaire proces het bedrijf in staat stelt om een volledig en juist beeld van klantbehoeften te
bepalen (§ 4.3). Vervolgens wordt met behulp van het primaire processchema en de informatie
vanuit een interview met een commercieel adviseur van SelektHuis (I.W. Dorst) bepaald in hoeverre
het primaire proces flexibel genoeg is om in te spelen op de specifieke klantwensen van de huidige
SelektHuis klant (§4.4). Het derde en laatste principe van strategisch Lean & Green Bouwen wordt
behandeld vanuit de processchema's en een praktijkvoorbeeld welke naar voren is gekomen uit een
interview met een voorman van een bouwploeg van Selekthuis (J. Voortman).
33
Lean & Green Bouwen 2014
4.2
Het primaire SelektHuis-proces
SelektHuis begeleidt particuliere klanten van begin tot eind bij het realiseren van een vrijstaande
woning. Daarmee neemt het de rol op zich van adviseur, architect, constructeur en aannemer. Het
werkproces van SelektHuis bestaat hiermee uit verschillende stappen, die worden uitgevoerd binnen
verschillende afdelingen. In Figuur 22 is hiervan een stroomschema opgenomen. De rechthoekige
blokken geven de belangrijkste deelprocessen aan die worden doorlopen. De parallellogrammen
geven aan welke documenten de overgang vormen tussen de deelprocessen.
Het eerste deelproces van het primaire SelektHuis proces is
Acquireren. Dit proces is gericht op het verkrijgen van
opdrachten door middel van het uitvoeren van het
verkoopbeleid en het vastleggen van de wensen van de klant.
Doel van het deelproces is het bereiken van mondeling
akkoord met de klant om het tekenproces op te starten
(ontwerpaanvraag).
Vervolgens wordt het deelproces Ontwerpen plan gestart,
waarbij via een schets- en definitief ontwerp wordt
toegewerkt naar definitieve bestektekeningen passend bij de
wensen van de klant, goedgekeurd door de gemeente en een
getekende (aannemings)overeenkomst.
Daarna start het deelproces Werkvoorbereiden, wat inhoudt
dat materiaalhoeveelheden worden bepaald, besteld en
gepland, zodat zij op het juiste moment tijdens de
uitvoeringsfase beschikbaar zijn. De fase eindigt als de
uitvoeringsdocument compleet zijn.
Start
Acquireren
Ontwerpaanvraag
Ontwerpen plan
Aannemingsovereenkomst
Werkvoorbereiden
Uitvoerings documenten
Uitvoeren
Proces-verbaal van oplevering
Leveren van nazorg
Klachtenregistratie
Na oplevering blijft SelektHuis contact houden met de klant in
de vorm van het deelproces Leveren van nazorg. Hiermee
worden eventuele opmerkingen of klachten van de klant
verwerkt en afgehandeld. Ondertussen worden steekproefsgewijs
projectevaluaties uitgevoerd om het werkproces doorlopend te
toetsen en te verbeteren.
Project evaluatie
Het deelproces Uitvoeren wordt vervolgens doorlopen
conform de gemaakte bestektekeningen en andere
vastgelegde klantwensen. Na controle wordt de woning
opgeleverd en wordt hiervan proces-verbaal opgemaakt.
Einde
Figuur 22: Stroomschema van
het primaire SelektHuis proces.
Deelprocessen
Het primaire SelektHuisproces kan worden gekarakteriseerd als serieel: de deelprocessen zijn
opeenvolgend (van Dale, 2013). Dit betekent dat er in een regulier project geen terugkoppeling
plaatsvindt tussen de deelprocessen, maar dat de deelprocessen een serie vormen. De
onderliggende deelprocessen (acquireren, ontwerpen plan, werkvoorbereiden etc.) zijn ook in detail
in kaart gebracht. In bijlage B zijn hiervan uitgebreide stroomschema's opgenomen. De bevindingen
op deelprocesniveau zijn relevant voor SelektHuis, maar vallen buiten de scope van dit
afstudeerrapport.
34
Lean & Green Bouwen 2014
4.3
Inzicht in de behoeften van de klant
Het eerste element van Lean & Green Bouwen dat van belang is op strategisch niveau is een volledig
en juist beeld bij behoeften van de klant, het milieu en deelprocessen onderling (zie §3.4.2). Om te
kunnen beoordeling in hoeverre sprake is van Lean & Green Bouwen op dit strategisch element zal
eerst de term waarde worden behandeld. Vervolgens wordt onderzocht op welke manier SelektHuis
de behoeften van de klant, het milieu en deelprocessen onderling in kaart brengt.
Inleiding op de betekenis van de term waarde
Om te kunnen bepalen wat de term waarde inhoudt voor de SelektHuis klant moet eerst
duidelijkheid bestaan over wat in dit rapport wordt verstaan onder de term waarde. Hiervoor is de
definitie van Zeithaml (1988) als uitgangspunt genomen:
“Waarde is de algehele beoordeling van de klant over het nut van het product, gebaseerd op de
percepties van datgene dat wordt ontvangen en datgene dat daarvoor wordt opgegeven”. (vrij
naar Zeithaml, 1988 p.14)
Het gaat er dus om dat de klant afweegt wat hij moet opgeven
Waarde
(monetair of niet monetair) ten opzichte van wat hij er voor terug
krijgt en dus in hoeverre het product nuttig is voor de klant. In Kosten
Nut van de
Figuur 23 is hiervan een visuele weergave opgenomen. Wanneer van het
attributen
van het
het nut van de attributen van het product de kosten van het product
product
product overstijgt kan gesproken worden van een product met
waarde. Bij gelijke kosten en nut heeft het product geen waarde
Figuur 23: Visuele weergave van
en wanneer de kosten het nut overschrijden heeft het product waarde, naar Zeithaml (1988).
een negatieve waarde en is het niet verkoopbaar.
Het beïnvloeden van de waarde van een product kan op twee manieren: (1) door het verminderen
van wat de klant moet opgeven om het product te verkrijgen of (2) door het verbeteren van de
prestaties van het product, als de klant dit nodig acht, wil en daarvoor wil betalen (Miles, 1972).
Een wijdverspreid denkbeeld over waarde en kwaliteit is dat meer altijd beter is, oftewel hoe beter
de prestaties van het product op elk aspect, hoe groter de klanttevredenheid. Kano, Seraku,
Takahashi & Tsuji (1984) stellen echter dat dit principe onjuist is. Waarde en kwaliteitsaspecten
kunnen worden onderverdeeld in drie categorieën: basisfactoren, prestatiefactoren en
enthousiasmerende factoren (zie Tabel 4 en Figuur 24). Afhankelijk van het type factor en de huidige
klanttevredenheid kan worden bepaald of maatregelen een positief effect kunnen hebben op de
waarde van een product.
Tabel 4: Drie soorten waardefactoren van Kano, Seraku, Takahashi & Tsuji, (1984).
Factoren
Basis
factoren
Prestatie
factoren
Enthousias
merende
factoren
Beschrijving
Minimale eisen die zorgen voor ontevredenheid als zij niet worden vervuld, maar die niet
leiden tot klanttevredenheid als zij wel worden vervuld of overtroffen. Het vervullen van basis
eisen is noodzakelijk, maar niet voldoende voor klanttevredenheid. De klant neemt
basisfactoren aan als randvoorwaarden en verwacht dan ook dat hieraan geheel wordt
voldaan. Om deze reden noemen klanten basisfactoren dan ook vaak niet expliciet.
Factoren die leiden tot klanttevredenheid als zij worden vervuld of overtroffen, echter als zij
niet worden vervuld kan dit leiden tot klantontevredenheid. Verbetering van deze factoren
heeft daarmee in alle situaties positieve effecten op klanttevredenheid.
Factoren die klanttevredenheid vergroten als eraan wordt voldaan, maar waarbij de klant niet
ontevreden zal zijn als er niet aan voldaan wordt. Impliciet hecht de klant wel waarde aan deze
factoren, maar de klant is zich hier niet van bewust. Pas wanneer aan de enthousiasmerende
factor wordt voldaan merkt de klant dit op en stijgt de klanttevredenheid.
In bijlage C is een drietal voorbeelden opgenomen van de verschillende soorten waardefactoren.
35
Lean & Green Bouwen 2014
De drie soorten factoren die ten grondslag
liggen
aan
klanttevredenheid
zijn
belangrijk in de context van Lean. Lean
streeft ernaar de waarde voor de klant te
maximaliseren.
Met betrekking tot basisfactoren geldt dat
aan alle basisvoorwaarden moet worden
voldaan, maar dat het een verspilling is
om hierin extra te investeren als de klant
al tevreden is (dit levert immers geen
extra tevredenheid of waarde op).
Voor
prestatiefactoren
geldt
dat
verbeteringen altijd zullen leiden tot meer
klanttevredenheid en dus meer waarde
voor de klant.
Figuur 24: Visuele conceptualisatie van de waardefactoren van
Kano (gebaseerd op Kano, Seraku, Takahashi & Tsuji, 1984).
Tot slot geldt voor enthousiasmerende factoren dat hiermee alleen extra waarde voor de klant kan
worden gecreëerd wanneer in voldoende mate kan worden voldaan aan de behoeften van de klant.
Vanaf dat punt leiden verbeteringen van enthousiasmerende factoren tot toenemende
klanttevredenheid en dus extra toegevoegde waarde.
1.
Waarde vanuit de SelektHuis klant
Om inzicht te krijgen in welke factoren belangrijk zijn voor een SelektHuis klant is een
waardeonderzoek uitgevoerd. Dit waarde onderzoek is erop gericht om te bepalen wat waarde
betekent voor de kopende klant en of er binnen de organisatie sprake is van een eenduidig beeld van
deze klantbehoeften.
In het waardeonderzoek is eerst, door middel van brainstormen en overleg met een commercieel
adviseur, een lijst van 18 mogelijke waardefactoren opgesteld. Vervolgens is binnen de organisatie
aan 15 medewerkers gevraagd of zij de 18 factoren wilden beoordelen en aan wilden geven welke
prioriteiten de klant hierin volgens hen legt (een gedetailleerde uitwerking van dit waardeonderzoek
is opgenomen in Bijlage D). Van de 15 benaderde medewerker hebben er 13 gereageerd.
De algemene resultaten van het waarde-onderzoek zijn weergegeven in Tabel 5. In deze tabel is de
prioritisatie te zien van de factoren volgens de 13 respondenten (2 medewerkers reageerden niet).
Daarnaast is in de rechterkolom opgenomen welke conclusies getrokken kunnen worden over het
type factor. Wanneer geen eenduidige conclusie kan worden getrokken is dit aangegeven met de
term onbekend.
Tabel 5: Algemene resultaten waardefactoren onderzoek.
#
Waardefactor
Type factor
#
Waardefactor
Type factor
1
Prijs
▪ Prestatie
10
Onderhoud
▪ Onbekend
2
Kwaliteit
▪▪ Basis of Prestatie
11
Toekomstgerichtheid
▪ Prestatie
3
Indeling
▪ Prestatie
12
Garantie
▪ Basis
4
Keuzevrijheid
▪ Enthousiasmerend
13
Energiezuinigheid
▪ Prestatie
5
Esthetica
▪ Enthousiasmerend
14
Duurzaamheid
▪ Onbekend
6
Begeleiding
▪ Onbekend
15
Verkoopbaarheid
▪ Enthousiasmerend
7
Comfort
▪▪ Basis of Prestatie
16
Nazorg
▪ Prestatie
8
Ruimte
▪ Basis
17
Veiligheid
▪ Basis
9
Bouwtijd
▪▪ Basis of Prestatie
18
Geluid
▪ Basis
36
Lean & Green Bouwen 2014
Vier factoren die direct gerelateerd zijn aan Lean & Green Bouwen zijn prijs, bouwtijd,
energiezuinigheid en duurzaamheid. Prijs blijkt een prestatiefactor te zijn, waaruit gesteld kan
worden dat het altijd loont om kostenbesparende maatregelen door te voeren. Bouwtijd is een basisof prestatiefactor, waarmee onzekerheid bestaat over de vraag of extra bouwtijdverkorting lonend
is. Energiezuinigheid wordt ingeschat als prestatiefactor, waarmee energiebesparende maatregelen
altijd extra waarde opleveren voor de klant.
Waardefactoren
prioriteiten
250
Legenda
200
Prijs
Kwaliteit
Indeling
Aantal toegedeelde punten
Keuzevrijheid
150
Esthetica
Begeleiding
Wat betreft de factor Duurzaamheid kan geen
conclusie worden getrokken, want er kan geen
eenduidig beeld worden vastgesteld van hoe de
klant hier precies tegenover staat. Dit kan voor
het bedrijf een interessante vervolgvraag zijn, om
op basis van de uitkomsten van nader onderzoek
te bepalen in hoeverre Duurzaam Bouwen vanuit
het perspectief van de klant interessant is.
In Figuur 25 is ter illustratie een visuele weergave
opgenomen van de resultaten van het waardeonderzoek. De factor die de respondent het
belangrijkst vindt heeft daarbij 18 punten
gekregen en de minst belangrijke factor 1 punt.
Wanneer dit voor de 13 respondenten wordt
samengevoegd ontstaat de verdeling zoals in de
figuur. Daarbij is de spreiding te zien tussen de
resultaten en wordt duidelijk hoe de factoren zich
tot elkaar verhouden.
Comfort
Ruimte
Bouwtijd
100
Onderhoud
Toekomstgerichtheid
Garantie
Energiezuinigheid
50
Duurzaamheid
Verkoopbaarheid
Nazorg
Veiligheid
Geluid
0
0
1
Figuur 25: Scores waardefactoren (gerangschikt op
toegedeelde punten).
37
Prijs, en vervolgens kwaliteit, blijken de
belangrijkste factoren te zijn. Vervolgens worden
indeling en keuzevrijheid het vaakst bovenaan de
lijst geplaatst. Daarna is een brede middenmoot te
zien van de factoren esthetica, begeleiding,
comfort,
ruimte,
bouwtijd,
onderhoud,
toekomstgerichtheid, garantie en energiezuinigheid. Duurzaamheid, verkoopbaarheid en
nazorg vallen buiten deze middenmoot en worden
dus als minder belangrijk ingeschat. De twee
minst belangrijke van de 18 factoren zijn volgens
de ondervraagden veiligheid en geluid.
De betekenis van het begrip waarde moet vanuit
dit perspectief gezien worden als een brede
afweging tussen de verschillende factoren. Om
een werkbare definitie te realiseren zal echter de
nadruk worden gelegd op de vier belangrijkste
factoren die volgen uit het onderzoek:
“Een betaalbare woning van goede kwaliteit,
met een naar wens ontworpen indeling en
uitgebreide keuzevrijheid.”
Lean & Green Bouwen 2014
Tabel 6: Gemiddelde scores en standaardafwijkingen.
Waardefactor
Prijs
Gemiddelde
score (1-18)
2,4
Standaard
afwijking
1,7
Kwaliteit
3,9
3,7
Indeling
6,5
4,0
Keuzevrijheid
6,9
5,4
Esthetica
8,1
3,9
Begeleiding
8,4
5,3
Comfort
8,6
3,0
Ruimte
8,8
5,7
Bouwtijd
8,9
4,0
Onderhoud
9,5
3,1
Toekomstgerichtheid
9,9
4,7
Garantie
10,3
3,8
Energiezuinigheid
10,5
3,5
Duurzaamheid
11,8
5,3
Verkoopbaarheid
12,3
5,0
Nazorg
13,1
4,1
Veiligheid
14,4
3,1
Geluid
16,6
2,1
Wanneer de gemiddelde scores en de
standaardafwijkingen van het waardeonderzoek
worden bekeken valt op dat er voor de meeste
factoren
een
standaardafwijking
wordt
gevonden met een waarde tussen 3.0 en 5.0.
Alleen de belangrijkste en minst belangrijke
factoren
hebben
een
relatief
lage
standaardafwijking. Dit betekent dat de
respondenten het hierover eens waren.
Het feit dat de antwoorden van de
respondenten uiteenlopend waren kan een
aantal oorzaken hebben. Zo kan het zo zijn dat
de gemiddelde klant niet bestaat, of dat deze
verschillend is per vestiging van SelektHuis.
Het is echter duidelijk dat binnen een
bouwproject niet vooraf gesteld kan worden
welke factoren prioriteit hebben voor de klant.
Hiermee wordt het belang van investeren in het
correct
en
volledig
definiëren
van
klantbehoeften vanuit de praktijk bevestigd.
2.
Waarde voor het milieu
Zoals besproken in Hoofdstuk 3 moet binnen Lean & Green Bouwen niet alleen aandacht worden
besteed aan behoeften van de kopende klant, maar ook aan die van het milieu. De manier waarop
hier bij SelektHuis invulling wordt gegeven is als volgt:
SelektHuis spreekt de ambitie uit om in toenemende mate Duurzaam te bouwen. Dit komt onder
andere naar voren op de website van het bedrijf: "Door duurzaam te bouwen laat SelektHuis zien
nadrukkelijk haar verantwoording te nemen als toonaangevende woningbouwer van Nederland. We
staan voor een "gezonde" toekomst voor volgende generaties, maximaal wooncomfort en verlaging
van het energieverbruik" (SelektHuis, 2013). Het onderwerp duurzaamheid en de erkenning van het
milieu als indirecte klant komt echter niet naar voren binnen de ISO-9001 documentatie van het
primaire SelektHuis proces (zie bijlage B). Dit maakt dat een erkenning van het belang van het milieu
een impliciete doelstelling blijft. Uit analyse van de SelektHuis praktijk blijkt echter wel dat één
medewerker zich 16 uur per week bezig houdt met het onderwerp Energie & Duurzaamheid, waarbij
hij zich richt op het verduurzamen van de SelektHuis woningtypes en de standaard bouwmethode
(M. de Graaf, persoonlijke communicatie, 11-04-2013). Deze strategische keuze, het vrijmaken van
tijd voor deze werkzaamheden, duidt op een zeker erkend belang van Lean & Green Bouwen.
3.
Waarde binnen deelprocessen
Zoals gesteld in paragraaf 3.2.2 kunnen deelprocessen ook klanten van elkaar zijn. De output van
bepaalde deelprocessen dient dan als input voor het volgende deelproces (Koskela, 1994). Om
verspillingen te voorkomen is het van belang om hierin afstemming te realiseren. Per deelproces
moet bepaald worden welke behoeften er zijn met betrekking tot materiaal- en informatiestromen,
om de deelprocessen zo vloeiend mogelijk te laten verlopen.
38
Lean & Green Bouwen 2014
Figuur 26 laat zien hoe de deelprocessen van SelektHuis klanten van elkaar zijn: de adviseur overlegt
met de klant en produceert een ontwerpaanvraag, de tekenaar neemt deze af en produceert
tekeningen, welke vervolgens worden afgenomen door de werkvoorbereider. Daarmee is de adviseur
klant van de kopende klant, de tekenaar is klant van de adviseur, de werkvoorbereider van de
tekenaar, enzovoort. Daarmee is er in feite sprake van een keten van klanten. Hoe beter het product
van elke stap voldoet aan de wensen van het opvolgende deelproces, hoe hoger de waarde en hoe
efficiënter het proces.
Acquireren
Adviseur
Klant
Behoeften
klant
Ontwerp
Tekenaar
Ontwerp
aanvraag
Werkvoorb.
Werkvoorbereider
Tekeningen
Materiaal/
arbeid
Uitvoering
Uitvoerder
Klant
Woning
Figuur 26: Visuele illustratie bij waarde binnen de deelprocessen van SelektHuis, waarbij de deelprocessen klanten van
elkaar zijn.
SelektHuis erkent deelprocessen op dit moment niet als klanten van elkaar. Het primaire proces
wordt doorlopen, waarbij de verschillende afdelingen de schakels vormen van begin tot einde. Het
ISO-9001 proces laat een duidelijk afgebakend proces zien van fase tot fase. Wat echter niet expliciet
duidelijk wordt is hoe ervoor wordt gezorgd dat proces steeds beter op elkaar aansluiten. Vanuit het
oogpunt van Lean & Green Bouwen is het wenselijk dat hierin expliciete keuzes worden gemaakt.
4.4
Voorzien in de behoeften van de klant
Het tweede principe van Lean & Green Bouwen op strategisch niveau is het kunnen bieden van
datgene wat de klant wil. Het bouwproces moet in staat zijn om de behoeften van de klant zo goed
mogelijk te vertalen in een ontwerp en realiseerbare woning en wel op zo’n manier dat dit minimale
verspillingen oplevert. De bouwmethode moet daarbij flexibel zijn om een zo breed mogelijk scala
aan klanten te kunnen bedienen, maar moet tegelijkertijd ook efficiënt blijven. Op deze manier is het
proces in staat om Lean en Duurzaam Bouwen zo goed mogelijk te waarborgen.
Het SelektHuis-proces laat zien dat er sprake is van een serieel proces. Er zijn duidelijke procesfases
onderscheiden en de taken zijn functioneel gescheiden. In principe is er weinig contact tussen de
afdelingen; binnen een perfect uitgevoerd SelektHuis proces is het juist zo dat er zo min mogelijk
contact is, de afdelingen kunnen zich dan richten op datgene waar zij waarde mee creëren. Op deze
manier is er sprake van Lean Bouwen, er wordt gestreefd naar een vloeiend ontwerpproces waaraan
doorlopend waarde wordt toegevoegd (Koskela, 1994). Een serieel organisatiemodel, als dat van
SelektHuis, heeft als voordeel dat het op een industriële, snelle manier eindproducten kan opleveren.
SelektHuis is in staat om de voordelen van standaardisatie te combineren met de voordelen van
aanpassingen op basis van klantwensen. Standaardisatie, in de vorm van een aantal
standaardontwerpen, geeft SelektHuis de mogelijkheid om kennis en kunde op te bouwen welke in
vrijwel alle projecten kunnen worden gebruikt. De expertise die met ieder project wordt vergroot
zorgt ervoor dat SelektHuis de ontwerp- en bouwkosten en de ontwerp- en bouwtijd kan beperken,
om zo op een snelle manier nieuwe woningen te kunnen realiseren met een goede prijs-
39
Lean & Green Bouwen 2014
kwaliteitverhouding. De mogelijkheden van een klant om de woning af te stemmen op de eigen
woonwensen zijn zeer uitgebreid, maar ook in bepaalde mate ingeperkt tot dat wat past binnen het
SelektHuis-systeem. Daarmee ontstaat een zekere mate van flexibiliteit, maar zonder dat dit ten
koste gaat van de efficiëntie binnen het ontwerp- en bouwproces en zonder dat dit zorgt voor
onvoorziene, buitenproportionele, kosten. Dit biedt voordelen voor zowel de klant als het bedrijf;
lage kosten, gewaarborgde kwaliteit en een voorspelbaar, snel, en betrouwbaar (bouw) proces.
Een seriële inrichting van een proces kan echter ook nadelen met zich meebrengen. Hierin speelt
complexiteit een belangrijke rol. Klanten van SelektHuis hebben in toenemende mate complexere
behoeften. Waar SelektHuis zich tot aan het begin van de crisis (2008-2009) kon veroorloven om te
complexe of van het systeem afwijkende klantbehoeften af te wijzen, is dit sindsdien niet meer
mogelijk. Dit heeft ertoe geleid dat SelektHuis zich op een breder scala aan klanten heeft gericht. De
marktomstandigheden die hieraan ten grondslag liggen zijn onder andere:



De krimp van de bouwsector (Cobouw, 2013), waardoor er voor potentiële klanten keuze is wat
betreft bouwbedrijven. Daarmee komt SelektHuis eerder in aanmerking voor projecten die
normaal niet direct bij het bedrijf zouden worden aangeboden.
De beperkte kredietverlening van banken voor potentiële klanten, waardoor particulieren geen,
dan wel minder, geld kunnen lenen om een huis te laten bouwen (Cobouw, 2013). Zoals een
commercieel adviseur van SelektHuis stelt: de klant “Jan Modaal” van vroeger, die een hoge
hypotheek kon nemen en een vrijstaand huis liet bouwen omdat iedereen dat wilde en kon etc.
durft nu vaak niet meer of kan het nu niet meer gefinancierd krijgen (I.W. Dorst, commercieel
adviseur, persoonlijke communicatie 24-09-2013).
Veel particulieren die willen bouwen zijn meer uitgesproken dan de klanten van voor de
financiële crises, zij hebben dan ook specifiekere behoeften:
“De particulieren die wel durven te bouwen in deze onzekere tijd, hebben vaak een ander
karakter dan de gemiddelde SelektHuis-klant van vroeger. Zij hebben een duidelijke eigen wil
en willen vaak niet opgelegd krijgen dat iets niet kan. Waar dit soort klanten vroeger
bouwden met een architect van faam, zien zij zich nu vaak genoodzaakt om hiervan af te zien
en voor een partij als SelektHuis te kiezen. Hiermee wordt SelektHuis geconfronteerd met
klanten met speciale en aparte ontwerpen die voor de financiële crisis elders zouden worden
neergelegd” (I.W. Dorst, commercieel adviseur, persoonlijke communicatie 24-09-2013).
Bovenstaande veranderingen hebben niet geleid tot een drastische verandering van het SelektHuissysteem. Ook in relatie tot de mate van Duurzaam en Lean Bouwen is het belangrijk om hier
aandacht aan te besteden. De projecten worden over het algemeen complexer, waarmee waardemaximalisatie voor de klant wordt bemoeilijkt. Ook is het aannemelijk dat de complexiteit een factor
is in de mate van verspillingen binnen processen. Zo vergroot de beperkte ervaring met complexe
ontwerpelementen de kans op fouten en overbewerking en kan het bedrijf minder voordeel halen uit
haar gestandaardiseerde werkwijze en methode. Wat betreft Duurzaamheid is het ook aannemelijk
dat de complexe klant andere wensen en mogelijkheden heeft op dit vlak dan de klant die dicht bij
het reguliere SelektHuis systeem blijft. Zo heeft de complexe klant in de regel een groter budget en
zijn er dus ook meer mogelijkheden om duurzame elementen in te bouwen die extra initiële
investeringen vergen.
Om de te verwachten financiële resultaten van project te kunnen bepalen wordt in de regel vooral
gekeken naar het kortingspercentage dat wordt geboden op de door de commercieel adviseur
berekende offerte- en aanneemsom. Het is aan de commercieel adviseur om voor SelektHuis een
gunstige kortingspercentages overeen te komen met de klant, dus zo laag mogelijke kortingen, maar
wel op zo’n manier dat er zo min mogelijk potentiële klanten worden verloren (I.W. Dorst,
commercieel adviseur, persoonlijke communicatie 24-09-2013).
40
Lean & Green Bouwen 2014
Wanneer op bovenstaande manier een inschatting van de potentiële winstgevendheid wordt
gemaakt dan impliceert dit dat in principe geen rekening wordt gehouden met de complexiteit van
het bouwplan. Door minder aandacht te besteden aan de mogelijke risico’s van een complex project
kunnen zich hier problemen voordoen. Juist ook vanwege de complexer wordende klantwensen. Een
groeiend aandeel klantenwensen kan niet gemakkelijk binnen het SelektHuis systeem worden
uitgewerkt. Dit kan zorgen voor een verlengd ontwerpproces, meer noodzakelijke afstemming met
overheidspartijen, meer voorbereidingswerk, meer uitvoeringsuren etc. Het in het voortraject juist
definiëren van klantwensen is hierbij cruciaal, maar wordt ook bemoeilijkt door de complexiteit
ervan. De seriële procesinrichting die dan standaard wordt toegepast kan ontoereikend zijn om in
voldoende mate de daadwerkelijke behoeften van de klant vast te stellen.
Om deze reden is het wenselijk dat SelektHuis kritisch kijkt naar haar seriële proces en nagaat of deze
in voldoende mate flexibel is om alle klanten te kunnen bedienen. Wellicht dat een andere
procesinrichting voor complexe projecten het gemakkelijker maakt om in te spelen op specifieke
klantbehoeften.
4.5
Intentie om verspillingen te voorkomen
Het derde en laatste element van Lean & Green Bouwen dat is geïdentificeerd binnen dit onderzoek
is dat in het bouwproces ruimte moet worden geboden voor systematische identificatie, preventie,
reductie en eliminatie van verspillingen. Dit element is kort onderzocht binnen de processchema's
van SelektHuis en er is gesproken met een medewerker die inzicht gaf in de informele gang van
zaken op dit gebied.
Het tot op zekere hoogte gestandaardiseerde SelektHuis proces heeft ertoe geleid dat het bedrijf het
bouwproces over de tijd heeft kunnen verbeteren. De ervaring die is opgebouwd met uiteenlopende
projecten maakte incrementele verbeteringsmaatregelen mogelijk. Daarnaast wordt binnen
afdelingsvergaderingen de ruimte geboden aan medewerkers om zich uit te spreken over mogelijke
verbeterpunten (SelektHuis, 2013). Het nadeel van het seriële proces is echter wel dat de
raakvlakken tussen de verschillende deelprocessen de verantwoordelijkheid zijn van twee
verschillende afdelingen binnen het bedrijf die op hun eigen manier werken. Uit de theorie van Lean
& Green Bouwen blijkt dat deze afstemming tussen processen van groot belang is; deelprocessen
moeten zo goed mogelijk op elkaar aansluiten om verspillingen te voorkomen.
Bovenstaand kan worden geïllustreerd met een voorbeeld uit de praktijk bij SelektHuis. Een voorman
van een bouwploeg van afdeling Rijssen laat weten dat de afstemming tussen tekenkamer en
bouwploeg belangrijk is. De bouwploeg is hierbij in feite klant van de tekenkamer; zij nemen de
bouwtekeningen af van de bouwkundig tekenaar en moeten met behulp van de tekening in staat zijn
de woning te realiseren. De voorman merkt op dat het voorheen erg lastig was om opmerkingen over
bouwtekeningen naar de tekenkamer te communiceren (bijvoorbeeld in het geval dat een getekend
bouwelement in de praktijk niet gerealiseerd kan worden). De bouwkundig tekenaar werd dus niet
op de hoogte gesteld van de foute manier van tekenen en hield daarmee vast aan de bestaande,
foute manier. Daarbij moesten de bouwploegen creatief zijn en steeds bedenken welke oplossingen
wel realiseerbaar waren in de praktijk. De afstemming tussen de afdelingen verbeterde echter toen
een uitvoerder de taak op zich nam om de schakel te vormen tussen de bouwploegen en de
tekenkamer. Juist vanwege de kennis en ervaring als uitvoerder kon deze medewerker in overleg met
de tekenkamer verbeteringen doorvoeren in het tekenproces, waarmee de afstemming tussen
tekening en praktijk werd verbeterd.
Bovenstaand praktijkvoorbeeld laat zien dat verspillingen kunnen worden voorkomen door de
processen op een juiste manier in te richten. Systematische optimalisatie wordt mogelijk gemaakt
door hiervoor op strategisch (en tactisch) niveau ruimte te maken.
41
Lean & Green Bouwen 2014
4.6
Deelconclusie
In deze paragraaf wordt op basis van de bevindingen bij SelektHuis antwoord gegeven op de tweede
onderzoeksvraag, die is toegespitst op het strategisch niveau:
Hoe kan een primair bouwproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Om een primair bouwproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen te verbeteren moet
vanuit strategisch niveau nadruk worden gelegd op het maximaliseren van klantbehoeften en daarbij
een bouwprocesinrichting waarin verspillingen zo veel mogelijk worden voorkomen, gereduceerd of
geëlimineerd.
Het uitgangspunt bij het verbeteren van een primaire proces moet zijn dat het proces het bedrijf in
staat stelt om de specifieke klantbehoeften zo juist en volledig mogelijk vast te stellen. Zo blijkt bij
SelektHuis dat er geen eenduidig beeld is bij de behoeften van een gemiddelde SelektHuis-klant. Een
logische verklaring hiervoor kan zijn dat de gemiddelde SelektHuis-klant niet bestaat, maar deze
bevinding betekent ook dat het niet precies duidelijk is welke factoren ervoor zorgen dat klanten
voor SelektHuis kiezen. Gezien de seriële procesinrichting is het voor SelektHuis wenselijk om in de
beginfase van het bouwproces, met name als er sprake is van een complex project, meer nadruk te
leggen op het definiëren van de klantbehoeften en deze gedurende het gehele project centraal te
stellen. Kennisvergaring van klantbehoeften zorgt echter op zichzelf niet voor Lean & Green Bouwen,
hiervoor moeten daadwerkelijke verbeteringsmaatregelen worden getroffen.
Om Lean & Green te bouwen moet het primaire bouwproces zo efficiënt mogelijk de klantbehoeften
vertalen in ontwerpen en bouwwerken. Wat betreft het voorzien in klantbehoeften blijkt uit de
bevindingen van het onderzoek bij SelektHuis dat de karakteristieken van de groep potentiële
klanten over de tijd is veranderd (voornamelijk door de financiële crisis). Met name in complexe
projecten blijkt dat het bedrijf moeite heeft om zo efficient mogelijk in te spelen op deze complexe
klantbehoeften. Om met deze verandering om te gaan en de mate van Lean & Green Bouwen op dit
punt te vergroten moet SelektHuis strategische keuzes maken. Het bedrijf kan er bijvoorbeeld voor
kiezen om de groep potentiële klanten in te perken tot de groep die kan worden bediend door het
huidige primaire proces, of het bedrijf kan haar manier van werken verrijken met een manier
waarmee ook andere potentiele klanten kunnen worden bediend. Op dit punt wordt duidelijk dat het
voor een bedrijf van belang is om een juiste afstemming te realiseren tussen het primaire proces en
de klanten (en klantbehoeften) die het bedrijf wil aanspreken. Een onbalans zorgt ervoor dat er
verspillingen (niet waardetoevoegende procesonderdelen) optreden die vanuit Lean & Green
Bouwen onwenselijk zijn. Daarnaast kan het inzicht in de klantbehoeften helpen om te bepalen in
hoeverre het bouwproces waardetoevoegend is en welke verspillingen optreden. Door de
onderdelen van het primaire proces te onderzoeken op de manier waarop zij bijdragen aan het
bieden van waarde voor de klant, wordt duidelijk hoe verbeteringen vastgesteld kunnen worden. Op
dit moment worden al verspillingen opgelost op een niet-systematische manier, maar door
bijvoorbeeld het klantperspectief tussen deelprocessen centraal te stellen kunnen verdere stappen
worden gezet om de mate van Lean & Green Bouwen te vergroten.
Het conceptuele model van (strategisch) Lean & Green Bouwen is getoetst bij SelektHuis. Hieruit is
naar voren gekomen dat het eerste principe van strategisch Lean & Green Bouwen een
randvoorwaarde is om de andere twee principes in de praktijk te kunnen brengen; wanneer de
klantbehoeften in detail zijn vastgelegd kan de toegevoegde waarde (het tweede principe van Lean &
Green Bouwen) en de mate van verspilling binnen het primaire proces worden bepaald (het derde
principe van Lean & Green Bouwen) en kunnen maatregelen worden getroffen. Het definitieve
model, dat wordt gepresenteerd in paragraaf 7.2, zal deze onderverdeling binnen strategisch Lean &
Green Bouwen benadrukken.
42
Lean & Green Bouwen 2014
5
Tactisch Lean & Green Bouwen
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het tactisch niveau van Lean en Green Bouwen. Het theoretische
model uit Hoofdstuk 3 is hierbij in de praktijk getoetst bij SelektHuis. Door middel van onderzoek op
het gebied van de onderwerpen logistiek en bouwafval wordt antwoord gegeven op de
onderzoeksvraag:
Hoe kunnen deelprocessen rondom logistiek en bouwafval vanuit de principes van Lean & Green
Bouwen worden verbeterd?
Allereerst zal een korte inleiding worden gegeven op de manier waarop tactisch Lean & Green
Bouwen is onderzocht bij SelektHuis (§5.1). Vervolgens worden de bevindingen behandeld wat
betreft de twee principes van tactisch Lean & Green Bouwen (§5.2 en §5.3), waarna de
onderzoeksvraag van dit hoofdstuk wordt beantwoord (§5.4).
5.1
Inleiding
Waar in Hoofdstuk 4 is ingegaan op de inrichting van bouwprocessen als geheel (op strategisch
niveau), wordt in dit hoofdstuk de nadruk gelegd op het niveau van deelprocessen. Hierbij kan onder
andere onderscheid worden gemaakt in bepaalde thema's binnen bouwprocessen (bijvoorbeeld
energiegerelateerde processen) en in afdelingen van een bouworganisatie (bijvoorbeeld processen
met betrekking tot inkoop). Dit deelprocesniveau, dat verder zal worden aangeduid als het tactisch
niveau van Lean & Green Bouwen, is bij SelektHuis verder onderzocht.
Tactisch
Lean & Green
Bouwen
Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsingen
Minimalisatie van materiële verspillingen
Figuur 27: Principes van tactisch Lean & Green Bouwen.
Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsingen
In de eerste plaats zijn de deelprocessen onderzocht die te maken hebben met logistiek. Zoals
beschreven in Hoofdstuk 3, zijn transportgerelateerde processen een belangrijk speerpunt binnen
Lean & Green Bouwen. Transport als activiteit voegt namelijk geen waarde toe, maar brengt wel
verschillende soorten verspillingen met zich mee.
Om inzicht te krijgen in de mate van Lean & Green Bouwen wat betreft logistiek processen, is
door middel van documentenonderzoek en een interview met de verantwoordelijke medewerker in
kaart gebracht welke logistieke processen precies door SelektHuis worden gecoördineerd (zie Bijlage
F). Vervolgens is vanuit het perspectief van Lean & Green Bouwen bekeken welke aandachtspunten
en verbeteringen doorgevoerd kunnen worden.
Minimalisatie van materiële verspillingen
Naast de logistieke processen zijn ook de processen met betrekking tot bouwafval onderzocht.
Bouwafval is een direct waarneembare verzameling van verspillingen, welke binnen Lean & Green
Bouwen geminimaliseerd dient te worden. Materiële verspillingen die niet op de bouwplaats
plaatsvinden (bv papierverspilling op kantoor) zijn binnen dit onderzoek buiten beschouwing gelaten.
Om inzicht te krijgen in de praktijk wat betreft bouwafval is een kwalitatieve analyse
uitgevoerd bij een vijftal lopende projecten van SelektHuis. Hierbij is de samenstelling en omvang van
het aanwezige bouwafval bepaald door middel van een visuele methode. Daarnaast is een
documentenonderzoek uitgevoerd om de hoeveelheid bouwafval per geheel project te bepalen.
Vervolgens is door toepassing van de principes van Lean & Green Bouwen bepaald welke
verbeteringen mogelijk zijn binnen deze processen, om zo het SelektHuis-systeem meer in lijn te
brengen met de principes van Lean & Green Bouwen.
43
Lean & Green Bouwen 2014
5.2
Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsing: logistiek
Logistiek processen hebben betrekking op “de structuur, planning, besturing en uitvoering van de
goederenleverantie, beginnend bij de exporteur en eindigend bij de importeur “ (TQL, 2013). In de
bouwsector speelt logistiek een belangrijke rol vanwege de grote verscheidenheid aan
bouwmaterialen en de verspreidde bouwlocaties. Vanuit Lean & Green Bouwen kunnen logistieke
processen worden aangemerkt als zeer belangrijk. Zo kan logistiek effect hebben op alle aspecten
van duurzaamheid: bijvoorbeeld emissies op het planet-aspect, veiligheidseffecten van vrachtvervoer
op people, logistieke kosten op prosperity en project gerelateerd bouwverkeer op de omgeving m.b.t.
project. Binnen Lean Bouwen speelt logistiek een andere rol. Logistiek staat in dienst van een
efficiënt proces. Een goede inrichting van logistiek kan er zowel voor zorgen dat processen vloeiend
worden doorlopen, als voor het elimineren en voorkomen van verspillingen.
Beschrijving van logistieke processen bij SelektHuis
Om een duidelijk beeld te krijgen bij de inrichting van logistieke processen bij SelektHuis is eerst een
documentenonderzoek uitgevoerd. Hierbij is binnen de ISO 9001 handboeken bestudeerd hoe de
logistieke processen zijn opgebouwd. De procesopbouw is vervolgens geverifieerd door middel van
een interview met de medewerker die verantwoordelijk is voor het plannen en bewaken van de
logistiek (H. Harbers, persoonlijke communicatie, 03-06-2013). In Figuur 28 is een stroomschema
opgenomen van de deelprocessen rondom het thema logistiek, die zijn opgenomen in de ISO 9001
documenten van SelektHuis. Dit stroomschema visualiseert het volgende proces.
Projectbegeleider
Magazijn-afdeling
Prefab afdeling
Magazijn beheer
Prefab voorraad
beheer
FASE
Werkvoorbereiden
Opstellen bestellijsten uitvoering
Leverancier
Leveren materialen
Inkoop
Inkoop
Controle levering
Magazijn
voorraad
Samenstellen
grondportie/
aftimmerpakket
Transporteur
Transport
Productie prefab
onderdelen
Onderdelen
gereedmaken voor
transport
FASE Uitvoering
Figuur 28: Stroomschema van activiteiten rondom het thema logistiek. Gebaseerd op: interne documentatie.
44
Lean & Green Bouwen 2014
Het logistieke proces gaat de in eerste plaats uit van de magazijn- en prefab voorraden, die worden
beheerd door respectievelijk het hoofd magazijn en het hoofd prefab. Zij zorgen er in overleg met de
afdeling inkoop voor dat de voorraden op peil blijven. Wanneer nieuwe bouwmaterialen worden
geleverd, worden deze volgens standaard procedures gecontroleerd en opgeslagen.
De werkvoorbereider en projectbegeleider stellen bestellijsten op voor de uitvoering van de woning
in kwestie. Een voorbeeld van een bestellijst is opgenomen in Bijlage E. Op basis van deze
bestellijsten worden pakketten samengesteld, die naar de bouwplaats moeten worden vervoerd.
Het samenstellen van de pakketten gebeurt in het magazijn en bij de prefab afdeling. In het magazijn
worden diverse pakketten samengesteld van klein materiaal en bulkgoederen. Deze worden onder
andere gebruikt voor grondwerk en het uitzetten en aftimmeren van woningen. Bouwelementen die
bij de prefab afdeling worden geproduceerd zijn onder andere dakplaten, topgevels, dakkapellen en
luifel- en erkendaken.
Ondertussen stelt de logistiek medewerker de projectplanning op in overleg met de
werkvoorbereider dan wel uitvoerder. Daarna worden logistiek activiteiten ingepland. De logistiek
medewerker roept de transporteur tijdig af om bepaalde pakketten of goederen naar de bouwplaats
te brengen of om materiaal en materieel op te halen. De pakketten worden buiten de productiehal
op bokken geplaatst, zodat de transporteur zonder verdere instructies de goederen kan laden en
lossen.
Overzicht standaard logistiek
In Tabel 7 is een overzicht opgenomen van de logistieke vrachten die bij een regulier project door
SelektHuis worden gecoördineerd. Wat opvalt is dat de vrachten met name bestaan uit klein
materieel, algemene bouwmiddelen (zoals de schaftkeet) en klein aftimmer- en montagemateriaal.
Alle bulk- en specifieke materialen worden door leveranciers direct op de bouw geleverd. Hiermee
blijft de omvang van de eigen logistiek bij SelektHuis beperkt.
Tabel 7: Overzicht standaard logistiek in vrachten (* deze vracht wordt d.m.v. een aanhanger door de uitzetter/
grondwerker meegenomen en wordt als zodanig niet als volwaardige vracht aangemerkt)
Vracht
*
Vracht 0
“Uitzetten
Grondwerk”
Vracht 1
”Grondportie en
Portie Selekt”
Vracht 2
“Begane grond”
Vracht 3
“Aftimmerpakket
kap plaatsen”
Vracht 4
“Retour”
Beschrijving
 Materiaal en materieel die nodig zijn voor het uitzetten van de woning (o.a. piketten,
stellatten, grondboor, laser, uitzetkist)
 Meterkast en waterput
 Reclamedoek SelektHuis met vlaggen
 Schaftkeet
 Materieel t.b.v. fundering (o.a. speciemolen en -kuipen, bouwplanken en -hekken)
 Materiaal t.b.v. fundering (o.a. cementmortel, wapeningsnetten, planken en latten)
 Prefab dakgoten
 Betonlateien, muurplaten, lijmkraan
 Buitenkozijnen
 Diverse materialen t.b.v. aftimmeren van de schanierkap (o.a. beplatingsmaterialen,
planken en latten, dak doorvoeren, buis- en pijpmateriaal)
 Binnenkozijnen
 Overige prefab-elementen
 Ophalen van bouwkeet
 Ophalen van restant materiaal en materieel
Analyse
SelektHuis coördineert slechts een klein deel van alle transporten die plaatsvinden van en naar de
bouwplaats. Deze bevinding werpt de vraag op of SelektHuis voldoende invloed heeft om Lean &
Green transport te realiseren. De rol van partners in de bouwketen is hierin van groot belang.
45
Lean & Green Bouwen 2014
Het transport van bouwmaterialen binnen SelektHuis-processen worden uitgevoerd door de vaste
logistieke partner van SelektHuis (Pultrum Rijssen B.V.) of door de logistiek partner van de
leverancier van de bouwmaterialen. Deze partijen zijn daarmee voornamelijk verantwoordelijk voor
Lean en Duurzaam transport.
De vaste logistieke partner van SelektHuis, Pultrum Rijssen B.V. stelt op haar website dat zij zich
onder andere inzet voor: CO2 reductie, duurzaam en zuiniger transportmateriaal, zuinig rijden, een zo
hoog mogelijke beladingsgraad en uitwisseling van lading en samenwerking met collegatransporteurs (Pultrum Rijssen, 2013). Hiermee wordt duidelijk dat deze partner zich al inzet voor
een Duurzame en efficiënt transport. Daar komt bij dat het bedrijf in 2012 een Lean & Green award
heeft gewonnen. Dit is een prijs voor bedrijven die concrete maatregelen nemen waarmee ze de
schadelijke emissies van hun logistiek beperken en tevens de bedrijfskosten verlagen (Connekt, 2013).
Een Lean en Green bouwproces moet volgens de theorie gericht zijn op minimaal gemotoriseerde
verplaatsingen. De eerste verantwoordelijkheid zou hierbij echter niet bij het bouwbedrijf moeten
liggen. De logistiek partners hebben namelijk meer kennis en kunde over hoe transport het beste kan
worden ingericht. Voor SelektHuis geldt dat het zich dan ook in moet zetten om in overleg met de
logistieke partner in toenemende mate Lean & Green te werken. Hiervan kunnen zowel de logistiek
partner als SelektHuis profiteren: efficiënt en duurzaam transport zorgt ervoor dat er meer goederen
per vrachtwagen kunnen worden verplaatst en dus dat beide partijen de kosten kunnen beperken.
Op dit punt wordt duidelijk dat een transitie richting Lean & Bouwen een zaak is waar de hele
bouwketen aan moet bijdragen. Alle schakels in de keten moeten samenwerken om uiteindelijk meer
Lean en Duurzamer te kunnen bouwen.
5.3
Minimalisatie van materiële verspillingen: bouwafval
In dit afstudeeronderzoek wordt onder de term bouwafval fysiek afval bedoeld dat ontstaat ten
gevolge van bouwprocessen. De volgende categorieën kunnen binnen bouw- en sloopafval worden
onderscheiden: (1) beschadigd materiaal, (2) overbodig materiaal, (3) grijs afval (olie, brandstoffen
van machines, verfresten, lijm- en kitresten) en (4) verpakkingsmateriaal (Kourmpanis et al. 2007).
Samen met sloopafval is bouwafval één van de belangrijkste afvalstromen in de Europese Unie (EU).
In totaal bedraagt de jaarlijks geproduceerde hoeveelheid bouw- en sloopafval in de EU meer dan
450 miljoen ton, en wordt hiervan slechts 25% teruggewonnen. Hierbij moet worden aangetekend
dat Nederland het in vergelijking met andere EU landen zeer goed doet, met een recyclepercentage
van 90% (EEA, 2002 zoals geciteerd in Kourmpanis et al., 2007).
Volgens Bossink & Brouwers (1996) moeten de oorzaken van bouwafval worden gezocht op
organisatorisch en/of technisch vlak. Organisatorisch komt het vaak voor dat onvoldoende
afstemming tussen verschillende partijen zorgt voor fouten en imperfecties die leiden tot afval (hier
wijst ook Lean Bouwen op). Dit blijkt met name het geval in projectfases die voorafgaan aan de
uitvoeringsfase. Andere factoren die invloed hebben op de productie van bouwafval zijn
ontwerpkeuzes, de bouwmaterialen zelf en de manier waarop zij worden aangeleverd.
Het bouwafvalonderzoek bestaat uit drie delen:
Deel
1
2
3
46
Doel
Bepaling van de samenstelling van het bouwafval bij
SelektHuis
Bepaling van de hoeveelheid bouwafval bij SelektHuisprojecten
Bepaling van hoe het bouwafval van SelektHuis wordt
verwerkt
Methode
Visuele methode van Kelly & Hanhoe
(2006)
Documentenonderzoek binnen
projectinformatie
Documentonderzoek en interview met
verantwoordelijke projectbegeleider
Lean & Green Bouwen 2014
Deel 1: Samenstelling bouwafval
Om inzicht te krijgen in de praktijk wat betreft bouwafval is allereerst een kwalitatieve analyse
uitgevoerd bij een vijftal lopende projecten van SelektHuis (zie Tabel 8). Hierbij is de samenstelling
van het aanwezige bouwafval (zie Figuur 29) bepaald door middel van een visuele methode.
Daarnaast is gesproken met twee ervaren voormannen van de SelektHuis bouwploegen (zie Bijlage F
voor detailinformatie) om ook vanuit de praktijk een beeld te krijgen bij hoe wordt omgegaan met
bouwafval en waar deze verspillingen vandaan komen.
Tabel 8: Overzicht bezochte projecten in het kader van inventarisatie van bouwafval
Project nr.
267025
265587
267025
261102
265587
Bouwplaats
Ommen
Hall
Ommen
Apeldoorn
Hall
Datum
05-06-2013
12-06-2013
14-06-2013
14-06-2013
26-06-2013
Opmerkingen
Container recent geleegd - geen data
Plastic wordt apart afgevoerd naar werf Rijssen*
Gevuldheid
~ 5%
~ 40%
> 85%
~ 25%
~ 30%
Figuur 29: Foto's bouwafvalcontainers met v.l.n.r. Ommen 05-06, Hall 12-06 , Ommen 14-06 en Apeldoorn 14-06 .
Om het bouwafval te beoordelen is eerst een registratieformulier opgesteld (zie Bijlage G). Dit
formulier is gebaseerd op de registratiemethode die is gebruikt door Kelly & Hanhoe (2006). Elk van
de materialen in de bouwafvalcontainer wordt benoemd, waarna een visuele inschatting wordt
gegeven van de percentages waarin de verschillende soorten afval voorkomen. Daarnaast wordt,
waar mogelijk, vastgelegd wat de oorsprong is van het afval.
De gekozen visuele inventarisatiemethode is een kwalitatieve methode en is daardoor minder
nauwkeurig dan een kwantitatieve methode zoals bijvoorbeeld gebruikt door Bossink & Brouwers
(1994). In hun onderzoek werden de verschillende soorten bouwafval gewogen, en werd dit
gedurende het gehele project bijgehouden. Een dergelijke kwalitatieve meting bleek echter in de
praktijk lastig uit te voeren. Om dit te doen moet het bouwafval ten eerste geheel worden
gescheiden in afzonderlijke stapels. Vervolgens moeten deze stapels worden gewogen. De
moeilijkheid van het verzorgen van een weegschaal, de beperkte werkruimte, de vuilheid van het
afval, de verstoring van de lopende bouwactiviteiten en de te verwachten moeilijkheid van het
wegen hebben ertoe geleid dat de methode van Bossink & Brouwers (1996) als niet uitvoerbaar is
aangemerkt. De bevindingen van het bouwafvalonderzoek worden gepresenteerd in Tabel 9
gespecificeerd naar het soort afval en de percentages van de afvalcontainer die met dat materiaal
was gevuld. De gedetailleerde data van het bouwafvalonderzoek is opgenomen in Bijlage G.
47
Lean & Green Bouwen 2014
3
Tabel 9: Resultaten bouwafvalonderzoek (percentages van een 6m bouw/sloopafvalcontainer)
*= merendeel kunststof apart afgevoerd naar de werf in Rijssen)
Materiaal
Hout
Kunststof
Karton
Isolatiewol
Keetafval
Overig
Beschikbaar
Totaal
Hall
20%
15%
5%
< 5%
< 5%
5%
50%
100%
Ommen
40%
5%*
20%
10%
5%
5%
15%
100%
Apeldoorn
5%
5%
5%
5%
< 5%
< 5%
75%
100%
Hall
15%
5%*
5%
0%
< 5%
< 5%
70%
100%
Analyse
Uit de resultaten (Tabel 9) valt op te maken dat hout, kunststof en karton de meeste voorkomende
materialen zijn binnen het bouwafval van de onderzochte bouwprojecten. Deze drie soorten
bouwafval kunnen grotendeels worden toegeschreven aan het gebruik van verpakking- en
beschermingsmaterialen. Potentieel waardetoevoegende materialen werden niet of nauwelijks
aangetroffen.
De fractie hout kan grotendeels worden toegeschreven aan het gebruik van pallets, planken en
latten. De functie van dit hout was dan ook voornamelijk het ervoor zorgen dat bouwmaterialen
zonder schade en op een veilige manier naar de bouwplaats getransporteerd kunnen worden. Het
hout heeft daarmee nooit een waardetoevoegende functie gehad, waarmee duidelijk is dat dit afval
een pure verspilling is vanuit de principes van Lean & Green Bouwen.
De fracties kunststof en karton kunnen ook grotendeels worden toegeschreven aan het gebruik van
verpakkingsmateriaal en bescherming van bouwmaterialen. Ook hier is geen sprake van
waardetoevoegende functies van het gebruik van deze materialen. Daar komt bij dat een groot deel
van het verpakkingsmateriaal door de leveranciers wordt gebruikt en aangebracht. De
verantwoordelijkheid voor dit afval ligt dat ook niet enkel bij het bouwbedrijf, maar verspreid binnen
de bouwketen.
Deel 2: Hoeveelheid bouwafval
Het tweede deel van het onderzoek naar bouwafval is gericht op het bepalen van de hoeveelheid
bouwafval die wordt geproduceerd bij SelektHuis projecten. Hiervoor is de project documentatie van
een tiental, door de bedrijfsleider geselecteerde, projecten onderzocht. De bevindingen worden
gepresenteerd in Tabel 10. In de tabel zijn de tien projecten beschreven door middel van
projectnummer, bouwplaats en woningtype. Vervolgens wordt duidelijk welke bouwafvalcontainers
zijn gebruikt, wat het totale volume bouwafval per project is en welke kosten dit met zich mee heeft
gebracht.
Tabel 10: Overzicht van tien onderzochte projecten en de gebruikte bouwafvalcontainers.
#
Plaats (provincie)
Woningtype
A
Project
nummer
10236
Loenen a.d. Vecht (UT)
B1
B2
C
11075 &
236874
237653
D
239008
E
241688
48
Jungfrau
Kosten
bouwafval
€ 405
Bouwafval containers
3
3
3
6m
3m
10m
1
1
Bergharen (GE)
2 onder 1 kap
€ 660
4
Made (NB)
Breithorn
€ 1.265
7
1
Monster (ZH)
Jungfrau
€ 1.045
5
2
Matterhorn
N.B. verantwoordelijkheid opdrachtgever
Geldrop (NB)
Volume
afval
16 m3
24 m3
45 m3
36 m3
Lean & Green Bouwen 2014
F
251607
Teteringen (NB)
Bergamo
€ 770
4
G
252729
Apeldoorn (GE)
Lugano
€ 660
4
H
252677
Vries (DR)
Matterhorn
€ 495
3
I
258128
Rockanje (ZH)
Monte Viso
€ 660
4
J
259296
Wehl (GE)
Monte Rosa
€ 825
5
1
27 m3
24 m3
18 m3
24 m3
30 m3
Analyse
Uit de resultaten valt op te maken dat de totale hoeveelheid bouwafval per project zeer
uiteenlopend is. Het totale volume bouwafval loopt binnen deze tien projecten uiteen tussen 16m3
en 45m3. De kosten die hiermee gepaard gaan variëren van € 405 tot € 1.265.
Wanneer de projecten A en D met elkaar worden vergeleken valt op dat deze woningen van
hetzelfde type zijn, maar dat de hoeveelheid bouwafval zeer verschillend is; € 405 t.o.v. € 1.045. Het
mogelijk dat er een verband is tussen de projecteigenschappen en de hoeveelheid bouwafval, maar
ook de omgang met bouwafval zou kunnen verschillen tussen de verschillende SelektHuis
vestigingen. Dit is echter niet verder onderzocht.
Wat ook opvalt is dat er met name wordt gekozen voor afvalcontainers met een inhoud van 6m 3,
terwijl containers met een inhoud van 10 m3 ook beschikbaar zijn (en door SelektHuis worden
gebruikt, zie project A). Vanuit het oogpunt van Lean & Green Bouwen kan worden gesteld dat
grotere bouwafvalcontainers wenselijk zijn, aangezien dit het aantal transportritten kan
verminderen. Ook blijkt uit onderzoek van het contract met de afvalverwerker dan het gebruik van
grotere afvalcontainers financiële voordelen kan opleveren (zie Tabel 11). Het tarief per volumeeenheid neemt namelijk af wanneer de containergrootte toeneemt. Dit kan verklaard worden door
het feit dat transportkosten een belangrijk deel uitmaken van de kosten voor de afvalverwerker (S.
van Wijk, persoonlijke communicatie, 30 september 2013).
Tabel 11: Tarieven bouwafvalverwerking
(interne documentatie)
Container
inhoud
3
3m
3
6m
3
1 0m
Afvalsoort
Bouw/sloop
Bouw/sloop
Bouw/sloop
Tarief
2013
€ 110
€ 165
€ 240
Prijs/m
3
€ 36,67
€ 27,50
€ 24,00
Deel 3: Verwerking bouwafval
Het derde deel van het onderzoek naar bouwafval is gericht op het inzichtelijk maken van de manier
waarop het bouwafval van SelektHuis wordt verwerkt. Volgens de bedrijfswebsite is bij SelektHuis
sprake van "vergaande afvalscheiding, ook op kantoor (SelektHuis, 2013)". Dit komt echter niet naar
voren in onderzochte documenten. Uit de tien onderzochte projecten (zie Tabel 10) blijkt dat alle
afval ingezameld in bouw/sloopafvalcontainers.
Vanuit het perspectief van Lean & Green Bouwen geldt dat het scheiden van bouwafval aan te
bevelen is. Directe scheiding op de bouwplaats geniet daarbij de voorkeur ten opzichte van scheiding
bij een afvalverwerkingcentrum . De woordvoerder van een afvalverwerkingsbedrijf (S. van Wijk,
persoonlijke communicatie, 30 september 2013) stelt dat de recyclingpercentages van bijvoorbeeld
plastic hoger zijn, wanneer deze gescheiden worden aangeboden. Daarmee wordt het belang van
scheiding op de bouwplaats voor een Lean & Green bouwproces benadrukt.
49
Lean & Green Bouwen 2014
Vervolgens is onderzocht waarom SelektHuis niet standaard kiest voor scheiding van het bouwafval
op de bouwplaats. Een projectbegeleider (J. Bak, projectbegeleider vestiging Rijssen, persoonlijke
communicatie 14-06-2013) stelt dat hiervoor de volgende redenen zijn:



Financieel gezien is bouwafvalscheiding op de bouwplaats niet interessant;
Er is geen dagelijkse leiding vanuit SelektHuis aanwezig op de bouwplaats, waardoor weinig
controle kan worden uitgeoefend op het juist scheiden van bouwafval door eigen personeel en
door onderaannemers; en
Er is vaak een gebrek aan ruimte op de bouwplaats om meerdere containers te plaatsen,
waardoor er geen andere keus is dan één algemene bouwafvalcontainer.
Financiële aspecten
Om de financiële afwegingen wat betreft bouwafval te kunnen
begrijpen is de overeenkomst met de afvalverwerker bekeken. In
Tabel 12 zijn de totale kosten weergegeven van het vervoer,
plaatsen, ophalen en verwerken van bouwafval, die SelektHuis
onder de huidige (27-09-2013) overeenkomst moet betalen.
Daarbij
zijn
verschillende
prijzen
afgesproken
per
containerformaat en soort bouwafval.
Uit de tarieven blijkt dat afvalscheiding in principe financieel
lonend is. De tarieven voor gescheiden schoon puin en hout zijn
voor containers van 6 m3 en 10 m3 meer dan de helft lager dan
voor ongesorteerd bouw/sloopafval. Wanneer over het gehele
project voldoende schoon puin en houtafval wordt
geproduceerd is het financieel aantrekkelijk om het afval te
scheiden op de bouwplaats.
Tabel 12: Tarieven afvalcontainers
SelektHuis, overeenkomst voor 2013.
(Gebaseerd op: interne documentatie)
Container
inhoud
3
3m
3
3m
3
3m
3
6m
3
6m
3
6m
3
10 m
3
10 m
3
10 m
Afvalsoort
Bouw/sloop
Puin
Hout
Tarief
2013
€ 110
€ 65
€ 65
Bouw/sloop
Puin
Hout
€ 165
€ 70
€ 70
Bouw/sloop
Puin
Hout
€ 240
€ 105
€ 105
Zowel vanuit Lean & Green Bouwen, als uit financieel oogpunt is er door middel van
bouwafvalscheiding winst te behalen. Een voorbeeld hiervan is project D, nr. 239008 (zie Tabel 10),
Normaal gesproken wordt in dit project voor de 36m3 bouwafval gebruik gemaakt van 6 bouw/sloop
containers van 6 m3. Mocht het binnen dit project mogelijk zijn om hout gescheiden in te zamelen in
een 6 m3 container en het overige bouwafval in 10m3 bouw/sloopafvalcontainers, dan kan hiermee
op dit project € 220 worden bespaard4.
Beheer en controle bouwafvalscheiding
Het tweede argument om bouwafval niet te scheiden is dat SelektHuis weinig controle kan
uitoefenen over het correct scheiden van het bouwafval. SelektHuis is niet dagelijks aanwezig op de
bouwplaats en daarmee ligt er veel verantwoordelijkheid bij de onderaannemers. Navraag bij een
onderaannemer van SelektHuis (A. Hopster, projectmanager installatiebedrijf van Losser,
persoonlijke communicatie 27-09-2013) leert dat deze installateur gewend is om afval te scheiden,
wanneer zij werken in projecten van grote bouwbedrijven. Bij werk aan projecten van kleinere
bouwbedrijven komt afvalscheiding slechts beperkt voor. Een dergelijke onderaannemer is dus niet
onbekend met afvalscheiding en laat weten dat het al dan niet moeten scheiden van bouwafval geen
effecten heeft op de offerteprijs. Zolang afvalscheiding goed wordt gefaciliteerd, waarbij de
verschillende containers dichtbij elkaar zijn gesitueerd, is deze onderaannemer in staat om
verantwoord en op een goede manier haar afval te scheiden op de bouwplaats (A. Hopster,
projectmanager installatiebedrijf van Losser, persoonlijke communicatie 27-09-2013).
4
3
3
- 6 m houtafval i.p.v. 6 m bouw/sloopafval = € 165 - € 70 = € 115 besparing,
3
3
3 x 10 m containers i.p.v. 5 x 6 m containers = € 825 - € 720 = € 105 besparing.
Totaal: € 115 + € 105 = € 220 besparing
50
Lean & Green Bouwen 2014
Ondanks het feit dat SelektHuis met meerdere onderaannemers aan projecten werkt, is het, mits
degelijk gefaciliteerd, niet onredelijk om te verwachten dat onderaannemers de verantwoordelijk
nemen om bouwafval op een juiste manier te scheiden. De projectbegeleiders van SelektHuis kunnen
dan, ondanks dat zij niet dagelijks op de bouwplaats aanwezig zijn, de bewaking hiervan op zich
nemen.
Ruimtegebrek
Ruimtegebrek kan een reden zijn waardoor het scheiden van bouwafval op de bouwplaats
onmogelijk wordt gemaakt. Een kleine (3 m3) bouwafvalcontainer neemt al snel 3,5 m2 in beslag.
Daar komt bij dat de container geplaatst moet worden op een plek die bereikbaar is voor de
vrachtwagen. Dit zorgt ervoor dat, zoals de projectbegeleider stelde, bij een onbekend aantal
projecten te weinig ruimte is voor afvalscheiding. Dit probleem kan, afhankelijk van het specifiek
project, niet op te lossen zijn. Het is echter aannemelijk dat er ook voldoende bouwplaatsen zijn
waar geen gebrek is aan bereikbare ruimte, sommige kavels zijn dermate groot en open dat van
ruimtegebrek geen sprake is. Op basis van de verkenning van de bouwplaats (wat al binnen het
huidige bouwproces is opgenomen) kan de projectbegeleider inschatten en plannen of en waar de
verschillende containers kunnen staan.
Analyse
Uit de resultaten van het onderzoek naar bouwafvalverwerking blijkt de mate van Lean & Green
Bouwen op dit vlak nog verder kan worden vergroot. Potentieel waardetoevoegend materiaal werd
niet aangetroffen, wat een indicatie is van efficiënte omgang met bouwmaterialen. Echter,
materialen die geen waardetoevoegende functie hebben worden wel aangetroffen. Met name de
hoeveelheid verpakkingsmateriaal is omvangrijk.
Om bouwafvalverwerking bij SelektHuis meer in lijn te brengen met Lean & Green Bouwen is het
wenselijk om bouwafvalscheiding waar mogelijk te bevorderen. Daarnaast kan het gebruik van
grotere bouwafvalcontainers voordelen bieden, zowel op het vlak van Lean & Green Bouwen als op
puur financieel vlak. De hoeveelheid bouwafval per project is zeer uiteenlopend. Verder onderzoek
kan inzicht geven in de factoren die bijdragen aan de hoeveelheid bouwafval (bijvoorbeeld
aanneemsom, volume van de woning, afwerkingniveau). Hiermee kan vervolgens per project vooraf
worden bepaald wat een acceptabele hoeveelheid bouwafval is. De projectbegeleider kan hiermee
vervolgens het project beter begeleiden en coördineren.
5.4
Deelconclusie
In deze paragraaf wordt op basis van de bevindingen bij SelektHuis antwoord gegeven op de derde
onderzoeksvraag, die is toegespitst op het tactische niveau:
Hoe kunnen deelprocessen rondom logistiek en bouwafval vanuit de principes van Lean & Green
Bouwen worden verbeterd?
Als antwoord op deze onderzoeksvraag kan worden gesteld dat de eerste stap het nauwkeurig in
kaart brengen van de deelprocessen rondom deze onderwerpen is. Het is van belang om te weten
welke partijen zijn betrokken bij logistiek en bouwafval en welke verantwoordelijkheden er zijn. Zo
blijkt bij SelektHuis dat het bedrijf slechts een beperkt gedeelte van de logistiek rondom haar
bouwprocessen coördineert en dat de oorsprong van veel bouwafval het gevolg is van keuzes van
leveranciers. Het belang van samenwerking in de bouwketen wordt op dit punt dus onderstreept.
Het komen tot Lean & Green Bouwen kan niet tot stand worden gebracht door één enkel bedrijf.
Iedere partij in de bouwketen heeft verantwoordelijkheden, ook in het geval dat de negatieve
effecten van een bedrijfsactiviteit optreden op een punt in de keten waar datzelfde bedrijf niet
verantwoordelijk voor is (bijvoorbeeld een leverancier die veel verpakkingsmateriaal gebruikt, maar
niet verantwoordelijk is voor het bouwafvalprobleem).
51
Lean & Green Bouwen 2014
Het opbouwen van kennis over de precieze invulling van deelprocessen, zoals in dit hoofdstuk is
behandeld, moet op een structurele en gemakkelijke manier worden ingericht. Zo is het beter om
doorlopend inzicht te hebben in de stand van zaken dan slechts ad-hoc een dergelijk onderzoek uit te
voeren. Een voorbeeld hiervan is dat bij SelektHuis is vastgesteld dat twee projecten met een
vergelijkbaar woningtype leiden tot zeer verschillende hoeveelheden bouwafval. Met deze kennis is
SelektHuis in staat om te achterhalen welke factoren hierop invloed hebben gehad. Daarmee kunnen
ook maatregelen worden vastgesteld en kunnen doelen worden vastgelegd voor het verder
terugdringen van materiële verspillingen.
Het vergaarde inzicht in deze deelprocessen maakt het vervolgens mogelijk om maatregelen vast te
stellen die de mate van Lean & Green Bouwen kunnen vergroten. In dit onderzoek wordt duidelijk
dat SelektHuis op bepaalde punten interne maatregelen kan treffen, maar dat ook externe
maatregelen kunnen bijdragen aan Lean & Green Bouwen. Zo moet SelektHuis de logistiek partner
motiveren en meewerken aan Lean & Green logistiek, moet de manier waarop projectbegeleiders
inzicht hebben in de soorten, omvang en timing van het ontstaan van bouwafval in het proces
worden verbeterd en moet door middel van het gebruik van grotere bouwafvalcontainers en
bouwafscheiding de mate van Lean & Green Bouwen op dit punt worden bevorderd.
De onderzochte deelprocessen vormen slechts een deel van alle gemotoriseerde verplaatsingen en
materiële verspillingen. Zo zal SelektHuis ook aandacht moeten besteden aan onder andere Lean &
Green transport van arbeid en het beperken van materiële verspillingen op kantoor (bijvoorbeeld
printpapier e.d.) en tijdens prefabricageprocessen. Het onderzoek naar logistiek en bouwafval heeft
echter duidelijk gemaakt hoe een bedrijf als SelektHuis dergelijke zaken in kaart kan brengen en hoe
op basis hiervan maatregelen kunnen worden vastgesteld.
52
Lean & Green Bouwen 2014
6 Operationeel Lean & Green Bouwen
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het operationeel niveau van Lean & Green Bouwen. Het
theoretische model uit Hoofdstuk 3 wordt hierbij in de praktijk getoetst bij SelektHuis. De
prefabricageprocessen van een vijftal bouwelementen zijn in detail onderzocht, om zowel de huidige
stand van zaken, als mogelijke verbeterpunten op dit vlak te kunnen identificeren. De
onderzoeksvraag die hierbij centraal staat is:
Hoe kan een prefabricageproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Allereerst wordt een korte inleiding gegeven op de manier waarop operationeel Lean & Green
Bouwen bij SelektHuis is onderzocht (§6.1). Vervolgens worden de bevindingen bij SelektHuis
behandeld wat betreft vier soorten verspillingen binnen operationele processen; defecten (§6.2),
overbewerking (§6.3), onnodig transport (§6.4) en onnodige beweging (§6.5). Tot slot wordt de
onderzoeksvraag van dit hoofdstuk beantwoord (€6.6).
6.1
Inleiding
Waar in hoofdstuk 5 is ingegaan op de inrichting van deelprocessen binnen een bouwproces (op
tactisch niveau), wordt in dit hoofdstuk de nadruk gelegd op het niveau van activiteiten die worden
uitgevoerd binnen de deelprocessen. Dit niveau omvat alle activiteiten die medewerkers of externe
partijen uitvoeren binnen het bouwproces (bijvoorbeeld gesprekken voeren met de klant, metselen
van buitenmuren en bestellen van materialen). Dit "werkvloerniveau", dat verder zal worden
aangeduid als het operationeel niveau van Lean & Green Bouwen, is bij SelektHuis verder
onderzocht.
Minimalisatie van defecten
Operationeel
Lean & Green
Bouwen
Minimalisatie van overbewerking
Minimalisatie van onnodig transport
Minimalisatie van onnodige beweging
Figuur 30: Principes van operationeel Lean & Green Bouwen
Om Lean & Green Bouwen op operationeel niveau te kunnen onderzoeken is ervoor gekozen om een
vijftal productieactiviteiten van geprefabriceerde bouwelementen te bekijken. Deze
prefabricageprocessen worden voor vrijwel alle nieuwe SelektHuis woningen doorlopen, zijn tot op
zekere hoogte gestandaardiseerd en de complexiteit en doorlooptijd van deze processen is beperkt.
Dit maakt deze processen geschikt voor analyse op basis van de principes van Lean & Green Bouwen.
De volgende vijf prefabricageprocessen zijn onderzocht: (1) afkorten van houtelementen t.b.v.
productie van een topgevel, (2) montage van houtelementen tot een topgevelframe, (3) afmontage
van een topgevelframe inclusief kozijn, (4) afmontage van een topgevelframe exclusief kozijn en (5)
montage van een luifeldak (gedeeltelijk)
De prefabricageprocessen zijn onderzocht door middel van een methode gebaseerd op Höök (2005).
In haar onderzoek beschrijft Höök een manier waarop op een gestructureerde manier processen in
kaart kunnen worden gebracht. De methode maakt het mogelijk om na de observaties gemakkelijk te
bepalen welke verspillingen zijn opgetreden in het onderzochte proces. Allereerst wordt een
inleiding gegeven op prefabricageprocessen bij SelektHuis, waarna een viertal soorten Lean & Green
verspillingen worden behandeld; defecten, overbewerking, onnodig transport en onnodige
beweging. Deze vier soorten verspillingen zijn geïdentificeerd binnen de vijf prefabricageprocessen
en worden achtereenvolgens behandeld. Daarbij worden ook een aantal maatregelen voorgesteld
die de verspilling kunnen oplossen
53
Lean & Green Bouwen 2014
Inleiding prefabricageprocessen
Voordat de bevindingen van het prefabricageonderzoek worden gepresenteerd zal eerst een korte
beschrijving worden gegeven van de bouwelementen die het resultaat zijn van de onderzochte
processen. Allereerst wordt de topgevel behandeld, gevolgd door een beschrijving van een luifeldak.
Beschrijving geprefabriceerde topgevel
Een (geprefabriceerde) topgevel is een gevel waarvan het bovenste deel min of meer in een punt
uitloopt (Haslinghuis & Janse, 2005, zoals geciteerd in Architectenweb, z.j.). Binnen SelektHuis wordt
met topgevel specifiek de driehoekige gevelconstructie aangeduid tussen de verdiepingsvloer en het
dak (zie Figuur 32).
De topgevels bestaan uit een vuren houten frame (houtskeletbouw - HSB), met aan de binnenzijde
van de woning dampremmende folie en gipsplaten en aan de buitenzijde dampdoorlatende folie,
met daartussen isolatiemateriaal (zie de doorsnede in Figuur 31). In de topgevels kunnen afhankelijk
van de wensen van de klant kozijnen en elektra voorzieningen worden aangebracht. In Figuur 34 is
een tekening opgenomen van een dergelijke topgevel. Bij de tekening moet worden opgemerkt dat
de topgevel bestaat uit twee hoofddelen, de topgevel (onderste deel tot net boven de sparingen
voor het kozijn) en het topje. Deze delen worden op de bouwplaats op elkaar bevestigd.
Binnenzijde
woning
Houtframe &
Glaswol isolatie
Gipsplaat
Damp remmende folie
Figuur 32: Gevelaanzicht SelektHuis woning type Jungfrau, met in oranje
aangegeven één van de drie topgevels van deze woning.
2600 mm
5880mm
Beschrijving luifeldak
54
Dampdoorlatende
aluminium
stralingsfolie
Figuur 31: Doorsnede opbouw topgevel.
958 mm
Figuur 34: Achtergevel SelektHuis woning (type Jungfrau), bestaande
uit de topgevel (onder) en het topje (boven). De topgevel bestaat uit
twee onderdelen in verband met transportbeperkingen.
Buitenzijde
woning
Figuur 33: 3D-tekening
Luifeldak project 264648
te Vlijmen.
Lean & Green Bouwen 2014
Een geprefabriceerd luifeldak is de dakconstructie van een luifel, welke wordt geproduceerd met
behulp van vuren houten regelwerk, houten beplating aan de binnenzijde, EPDM waterdichte
bekleding aan de bovenzijde en eventueel een PVC hemelwaterafvoerbuis (zie Figuur 33).
6.2
Defecten in prefabricageprocessen
Het eerste type verspilling dat is onderzocht binnen prefabricageprocessen is defecten. Defecten
kunnen worden gedefinieerd als "een product of onderdeel dat vanuit het oogpunt van de klant niet
voldoet aan de kwaliteitsstandaard" (vrij naar Ohno, zoals geciteerd in Fliedner, 2008). Defecten zijn
vanuit Duurzaam Bouwen een verspilling van materiaal en energie en vanuit Lean Bouwen niet
waardetoevoegend. Daarmee is dit een soort verspilling die zo veel mogelijk moet worden
verminderd.
Het gedetailleerde prefabricageonderzoek heeft binnen vier van de vijf deelprocessen geleid tot de
identificatie van defecten (11% van de totale doorlooptijd). Een overzicht van de omvang van deze
defecten (in verspilde tijd) is weergegeven in Tabel 13.
Resultaten
Tabel 13: Overzicht defecten binnen de vijf onderzochte deelprocessen. Voor een volledig overzicht zie bijlage J.
Verspillingen per
deelproces
Doorlooptijd deelproces:
Defecten
Percentage
Afkorten
[min]
71
6
8%
Montage
[min]
67
6
11%
Afmontage
[min]
78
0
0%
Afmontage
+Kozijn [min]
169
11
7%
Luifeldak
[min]
56
25
45%
Totaal
[min]
441
48
11%
Mogelijke maatregelen
De geïdentificeerde defecten/fouten binnen de vier deelprocessen zijn te wijten aan verschillende
oorzaken. Daarmee vergt elk van deze verspillingen een andere oplossing. Ter illustratie is
onderstaande voorbeeld opgenomen van een maatregel. Een volledig overzicht is opgenomen in
Bijlage J. In het voorbeeld wordt ingegaan op het productieproces van het luifeldak, waarin drie
fouten hebben gezorgd voor een totale verspilde tijd van 25 minuten, oftewel 45% van de totale
doorlooptijd (zie Tabel 13):
 Fout op de tekening
De tekening van het luifeldak, zoals te zien in Figuur 35, is onjuist op de plek van het rode kruis. De
oranje lijnen geven de gevel van de woning aan, waarbij overlap optreedt tussen de gevel en de
luifel. Na overleg met de uitvoerder werd besloten om dit deel niet te verwijderen en de luifel in het
metselwerk van de buitengevel vast te zetten. Ondanks deze oplossing is dit wel een fout in het
systeem.
 Esthetische fout
In de prefab tekening van het luifeldak zat een fout waarbij de getekende situatie esthetisch niet
goed is. In de regel moeten de boeiplanken die de luifeldak aan de zijkanten afdekken (in het zicht)
tegen de boeiplank vallen die de lange kant van de luifel afd)ekt. Dit was op de tekening omgedraaid,
waardoor ook de maatvoering van de boeiplanken niet klopte (de zijboei te lang en de voorboei te
kort).
 Ontbrekende maatlijnen
Een aantal noodzakelijke maatlijnen misten op de tekening van het luifeldak. Hierdoor moest de
prefab-medewerker zelf metingen uitvoeren om te bepalen op welke lengte de verschillende
elementen afgekort moesten worden.
55
Lean & Green Bouwen 2014
Bovenstaande drie fouten gecombineerd hebben geleid tot 25
minuten verspilling. Dit maakt duidelijk dat zelfs relatief kleine
fouten op een prefab-tekening flinke vertragingen en extra werk
opleveren. Vanuit het oogpunt van Lean & Green Bouwen moet dan
ook gesteld worden dat de foutcontrole onvoldoende is gebleken op
dit punt. De prefabmedewerker die verantwoordelijk is voor de
productie is in principe niet verantwoordelijk voor het controleren
van de tekening. De controleactiviteit die hij uitvoert zou niet nodig
moeten zijn, aangezien de prefabtekenaar, -controleur en
werkvoorbereider de tekening ook hebben gecontroleerd op fouten.
Daarmee werden deze fouten pas door de vierde schakel in de
keten opgemerkt.
Wanneer de prefab medewerker de fout niet had opgemerkt had dit
tot foute productie, onnodig transport, onnodige kosten, problemen
op de bouw, kwaliteit- en tijdverlies kunnen leiden. Daarmee komt
de toegevoegde waarde voor de klant in het geding en zorgt de fout
voor een reeks verschillende verspillingen in het proces.
Figuur 35: Fout in de luifeldak
tekening. Bovenaanzicht.
Maatregelen
De nieuwe manier van prefab tekenen in 3D maakt het mogelijk om de eerste fout (zie Figuur 64) in
de toekomst te voorkomen. Een 3D tekening van de woning zal laten zien dat er een overlap ontstaat
tussen de gevel en het luifeldak en wordt in dat geval direct aangepast. De tweede, esthetische, fout
kan ook met behulp van 3D tekenen worden voorkomen. In plaats van het apart tekenen van de
aanzichten van het luifeldak wordt in dat geval één model getekend van het luifeldak, waarmee de
kans op fouten afneemt. Het is niet duidelijk of de missende maatlijnen het gevolg zijn van een
incidentele fout of dat dit een softwareprobleem is. In het geval van een softwarefout moeten
aanpassingen worden gedaan zodat dit niet langer voorkomt. Persoonlijke fouten kunnen worden
voorkomen, maar door automatiseren zou dit proces ook foutbestendiger kunnen worden.
6.3
Overbewerking in prefabricageprocessen
Het tweede type verspilling dat is onderzocht is overbewerking. Overbewerking kan worden
gedefinieerd als de situatie waarin "meer werk wordt uitgevoegd dan nodig is voor de klant, of
wanneer middelen worden ingezet die complexer, preciezer of duurder zijn dan noodzakelijk" (vrij
naar Ohno, zoals geciteerd in Fliedner, 2008). Overbewerking is een vorm van verspilling binnen
Duurzaam Bouwen, omdat er sprake is van materiaal-,energie- en ruimtegebruik wat niet
noodzakelijk was. Vanuit Lean Bouwen is overbewerking ook een verspilling, aangezien er geen
toegevoegde waarde wordt geboden voor de klant.
Het gedetailleerde prefabricageonderzoek heeft geleid tot de identificatie van overbewerkingen
binnen alle vijf deelprocessen. Een overzicht van de omvang van deze overbewerkingen (in verspilde
tijd) is weergegeven in Tabel 13.
Resultaten
Tabel 14: Overzicht overbewerkingen binnen de vijf onderzochte deelprocessen. Voor een volledig overzicht zie bijlage J.
Verspillingen per
deelproces
Doorlooptijd deelproces:
Overbewerking
Percentage
56
Afkorten
[min]
71
13
18%
Montage
[min]
67
10
15%
Afmontage
[min]
78
1
1%
Afmontage
+Kozijn [min]
169
12
7%
Luifeldak
[min]
56
1
2%
Totaal
[min]
441
37
8%
Lean & Green Bouwen 2014
Mogelijke maatregelen
Overbewerking komt binnen de prefabricageprocessen in uiteenlopende vormen voor. Ter illustratie
is onderstaand een voorbeeld opgenomen van een maatregel om overbewerking te voorkomen. Een
volledig overzicht is opgenomen in Bijlage J.
Uit de analyse van de vijf prefabricageprocessen blijkt dat tussen elk van de deelprocessen een buffer
is opgenomen. Deze buffers worden onder andere gebruikt om variabiliteit in vraag (projecten in de
juiste fase) en aanbod (productiecapaciteit) van prefabricage-elementen op te vangen (Hopp,
Spearman & Zhang, 1997). De buffer bestaat in feite uit een combinatie van voorraad (deel en
eindproducten), capaciteit (mogelijkheden om extra werk op te pakken) en tijd (eindproduct wordt
afgerond ruim voordat deze nodig is op de bouwplaats). Echter, het is wenselijk om deze buffer zo
veel mogelijk te beperken tot wat strikt noodzakelijk is.
De voorraden van deel- en eindproducten zijn vanuit Duurzaam en Lean Bouwen verspillend, niet
alleen vanwege het feit dat ze geen waarde toevoegen voor de klant, maar ook vanwege het risico op
veranderingen en noodzakelijke bewegingen van en naar deze buffers. Elementen die gefabriceerd
worden voordat zij nodig zijn, hebben een grotere kans op veranderingen in maatvoering,
hoeveelheden en leverdatum (Ko, Tien, Shen & Liao, 2011) en transport en verplaatsingsactiviteiten
zijn verspillend (Koskela, 1992).
Ook uit commercieel oogpunt moet het moment waarop de productie van de prefabbouwelementen wordt opgestart zo lang mogelijk worden uitgesteld. Daarmee wordt de service voor
de klant vergroot, aangezien de eisen en wensen van de klant langer zonder grote gevolgen het
ontwerp kunnen veranderen. Kostentechnisch zorgt een korte buffertijd voor een beperking van de
hoeveelheid opgesloten geld in materialen en wordt de tijd tussen investering van geld in prefab en
de betaling van de klant voor dit deel van het werk ingekort.
6.4
Onnodige transport in prefabricageprocessen
Het derde type verspilling dat is onderzocht in onnodig transport. Dit type verspilling is ook op
tactisch niveau behandeld in paragraaf 5.2 in de vorm van onderzoek naar logistieke processen. Op
operationeel niveau worden echter alle soorten onnodig transport binnen de vijf deelprocessen
geïdentificeerd. Onnodig transport kan worden gedefinieerd als "onnodige verplaatsing van
producten, wat zorgt voor extra transportkosten en onnodig risico op schade" (vrij naar Ohno, zoals
geciteerd in Fliedner, 2008). Een overzicht van de omvang van onnodig transport (in verspilde tijd) is
weergegeven in Tabel 15.
Resultaten
Tabel 15: Overzicht onnodig transport binnen de vijf onderzochte deelprocessen. Voor een volledig overzicht zie bijlage J.
Verspillingen per
deelproces
Doorlooptijd deelproces:
Overbewerking
Percentage
Afkorten
[min]
71
13
18%
Montage
[min]
67
10
15%
Afmontage
[min]
78
1
1%
Afmontage
+Kozijn [min]
169
12
7%
Luifeldak
[min]
56
1
2%
Totaal
[min]
441
37
8%
Mogelijke maatregelen
In paragraaf 6.5 zal een voorbeeld worden gegeven van een maatregel die zowel onnodig transport
als onnodige verplaatsing reduceert.
57
Lean & Green Bouwen 2014
6.5
Onnodige beweging in prefabricageprocessen
Het vierde en laatste type verspilling is onnodige bewegingen. Dit type verspilling is onderzocht aan
de hand van de volgende definitie: "Schade aan de producerende entiteit in de vorm van slijtage aan
materieel en fysieke belasting voor werknemers, met bijkomend risico op materiële of fysieke schade
door ongelukken" (vrij naar Ohno, zoals geciteerd in Fliedner, 2008). Binnen de onderzochte
deelprocessen blijkt onnodige beweging voort komen in de mate zoals is weergegeven in Tabel 16.
Resultaten
Tabel 16: Overzicht onnodige beweging binnen de vijf deelprocessen. Voor een volledig overzicht zie bijlage J.
Verspillingen per
deelproces
Doorlooptijd deelproces:
Onnodige beweging
Percentage
Afkorten
[min]
71
2
3%
Montage
[min]
67
2
3%
Afmontage
[min]
78
6
8%
Afmontage
+Kozijn [min]
169
4
2%
Luifeldak
[min]
56
2
4%
Totaal
[min]
441
16
4%
Mogelijke maatregelen
Een voorbeeld van onnodige verplaatsing/transport is dat er kraanbewegingen en activiteiten
plaatsvinden die te maken hebben met de verplaatsing van topgevels door middel van kranen.
Daarbij gaat het zowel om de verplaatsing van de topgevels van en naar de buffers, als het
omdraaien van topgevels op de werktafel. Deze verplaatsingen zijn vanuit Duurzaam en Lean
Bouwen verspillend, omdat zij geen waarde toevoegen voor de klant. Daar komt bij dat dit soort
verplaatsingen veiligheidsrisico’s opleveren, aangezien grote en zware bouwelementen los van de
grond komen en draaiende bewegingen maken.
Het wordt aanbevolen om het aantal kraanbewegingen zoveel mogelijk te beperken, door het aantal
buffers te reduceren en de productieprocessen waar mogelijk aan te passen. Een voorbeeld van een
mogelijke aanpassing van het productieproces wordt hieronder gegeven:
(1) Hijsen en verplaatsen
naar Afmontage
Huidig proces
Medewerker Montage
(2) Draaien
op werktafel
(3) Hijsen en
rechtop zetten
Medewerker Afmontage
In het huidige proces bevinden zich binnen de deelprocessen Montage en Afmontage een drietal
kraanbewegingen. Na de productie van het topgevelframe van houten regels wordt het frame
gehesen en verplaatst naar de buffer en vervolgens naar de afmontage-tafel. Daar wordt het frame
aan beide zijden bekleed (folie en gipsplaat aan de binnenzijde en folie aan de buitenzijde). Om dit te
kunnen doen moet de topgevel na de bekleding van de binnenzijde worden gedraaid. Wanneer het
deelproces Afmontage klaar is wordt de topgevel gehesen en rechtop gezet zodat (eventueel) het
kozijn geplaatst kan worden.
Alternatief:
Hijsen en verplaatsen
naar Afmontage
Medewerker Montage
58
Hijsen en rechtop
zetten frame
Medewerker Afmontage
Lean & Green Bouwen 2014
In het alternatieve proces worden de werkzaamheden van de medewerker Montage iets uitgebreid.
Na afronding van het frame bevestigd hij de folie aan de buitenzijde van de topgevel. Vervolgens
verplaatst hij de topgevel naar de buffer (kraanbeweging 1). Deze extra handeling kan uitgevoerd
worden zonder dat het topgevelframe gedraaid hoeft te worden. Als de medewerker Afmontage
vervolgens het frame met de folie aan de onderzijde op de werktafel laat zakken, hoeft hij slechts
één zijde van de topgevel te bekleden. Daarmee vervalt één kraanbeweging en wordt de efficiëntie
en duurzaamheid van het proces bevorderd.
Een aanpassing zoals beschreven vergt een aantal eenmalige aanpassingen, maar kan voordelen
brengen. De doorlooptijd van Montage neemt iets toe en de doorlooptijd van Afmontage wordt iets
verkort. Daarmee komen de doorlooptijden dichter bij elkaar en wordt het gemakkelijker om
vloeiende processen te creëren. Het genoemde alternatief is slechts een simpel voorbeeld van hoe
onnodige beweging kan worden voorkomen. Door kritisch elke beweging binnen prefab-processen te
onderzoeken kan steeds worden gezocht naar maatregelen.
6.6
Deelconclusie
In deze paragraaf wordt op basis van de bevindingen bij SelektHuis antwoord gegeven op de vierde
onderzoeksvraag, die is toegespitst op het operationele niveau:
Hoe kan een prefabricageproces vanuit de principes van Lean & Green Bouwen worden verbeterd?
Als antwoord op deze vraag kan worden gesteld dat allereerst inzicht moet bestaan in efficiëntie van
de prefabricageprocessen. Door de toegepaste onderzoekmethode, waarbij de productieprocessen
in detail werden geregistreerd, is een diversiteit aan verspillingen geïdentificeerd. Zonder deze
kennis kunnen geen maatregelen worden bepaald die de mate van Lean & Green Bouwen vergroten.
Op basis van het inzicht in de prefabricageprocessen kunnen aandachtsgebieden worden
aangewezen. Deze aandachtsgebieden kunnen bijvoorbeeld specifieke processen zijn (bijvoorbeeld
met een zeer hoog percentage verspillingen) of specifieke soorten verspillingen binnen alle
processen (bijvoorbeeld in het geval van fouten/defecten in vrijwel alle processen. Bij SelektHuis zijn
een aantal aandachtsgebieden bepaald (zie bijlage K) waarvoor vervolgens maatregelen zijn
voorgesteld. Tot slot kunnen potentiële maatregelen worden ontworpen die de verspilling reduceert
of elimineert.
Een opmerking bij operationeel Lean & Green Bouwen is dat de uiteindelijke
verduurzaming/efficiëntieverhoging op dit niveau tot concrete effecten leidt. Het is daarmee niet zo
dat het operationele niveau het minst belang is van de drie niveaus van Lean & Green Bouwen. Het
samenspel tussen de niveaus is noodzakelijk om maatregelen te kunnen implementeren. Op
strategisch niveau moeten de randvoorwaarden worden gerealiseerd, op tactisch niveau moet
hieraan invulling worden gegeven en op operationeel niveau moet Lean & Green Bouwen worden
uitgevoerd. De hiërarchische indeling zoals opgenomen in het conceptuele model is dan ook onjuist,
de drie niveaus zijn gelijkwaardig. Dit zal worden meegenomen in het definitieve model van Lean &
Green Bouwen, dat in Hoofdstuk 7 wordt behandeld.
59
Lean & Green Bouwen 2014
7 Discussie, conclusie en aanbevelingen
In dit hoofdstuk wordt eerst ingegaan op een aantal beperkingen van het onderzoek die van invloed
zijn op de bevindingen (§7.1). Vervolgens wordt antwoord gegeven op de hoofdvraag van dit
onderzoek in de vorm van een aantal conclusies (§7.2). Tot slot worden een aantal aanbevelingen
gedaan voor SelektHuis en voor mogelijk vervolgonderzoek naar Lean & Green Bouwen (§7.3).
7.1
Discussie
In deze paragraaf worden een aantal beperkingen benoemd die van invloed zijn geweest op de
resultaten van het onderzoek en daarmee op de betrouwbaarheid van de uitkomsten. Eerst worden
de beperkingen die een effect hebben op de theoretische synthese van Lean & Green Bouwen
behandeld, waarna de beperkingen per niveau worden aangeduid. De meeste beperkingen zijn het
gevolg van de begrensde tijdsduur waarin dit onderzoek plaats heeft gevonden, met als gevolg dat
bepaalde aspecten niet lang genoeg onderzocht kon worden om tot een beargumenteerde conclusie
te kunnen komen. Daarom blijven sommige resultaten beperkt tot algemene bevindingen.
Synthese Lean & Green Bouwen
Wetenschappelijk onderzoek naar de synthese tussen Lean & Green Bouwen is een relatief nieuw
onderwerp, waardoor niet kan worden getoetst of de synthese alle overeenkomsten tussen
Duurzaam en Lean Bouwen behandeld.
Onderzoek naar de wisselwerking tussen Duurzaam Bouwen en Lean Bouwen is tot op heden zeer
beperkt. Er is al aangetoond dat projecten waarin Lean Bouwen wordt toegepast kunnen leiden tot
duurzame resultaten, maar een volledige synthese van de concepten is nieuw. Het model dat in dit
rapport is opgesteld is een aanzet voor verder onderzoek op dit gebied. Mogelijk zijn er meer
elementen waarop Duurzaam en Lean Bouwen overeenkomen. Dit hangt ook deels samen met de
kennis dat met name de concrete inhoud van het concept Duurzaam Bouwen niet universeel
vastgelegd is. Om deze reden moet het synthesemodel van Lean & Green Bouwen, zoals voorgesteld
in dit onderzoek, worden gezien als eerste stap naar een compleet en concreet concept.
Strategisch Lean & Green Bouwen
Het waardeonderzoek heeft zich beperkt tot 13 medewerkers van SelektHuis en tot een methode
waarin niet kan worden gesteld hoe de relevantie verschilt tussen de factoren
Het onderzoek naar waardefactoren heeft zich beperkt tot een onderzoek onder medewerkers en
hoe zij denken dat de klanten de waardefactoren rangschikken. In een ideaal onderzoek zou dit
direct aan klanten worden gevraagd en kunnen de uitkomsten worden vergeleken met de resultaten
van het onderzoek onder SelektHuis medewerkers. Daarmee ontstaat een volledig beeld bij de mate
waarin het primaire proces het bedrijf in staat stelt om precieze klantbehoeften te achterhalen. Een
uitgebreider onderzoek op dit punt paste echter niet binnen de beschikbare tijd.
Het waardeonderzoek is daarnaast verricht met een methode waarin waardefactoren op volgorde
van relevantie gerangschikt zijn. Daarmee wordt echter niet duidelijk wat het precieze verschil is
tussen de posities op de lijst. Zo kan een medewerker inschatten dat nummer 1 en 2 ongeveer even
belangrijk zijn voor klanten, maar dat nummer 3 significant minder belangrijk is. De positie op de lijst
laat dit verschil echter niet zien.
Tactisch Lean & Green Bouwen
Het onderzoek naar gemotoriseerde verplaatsingen heeft zich beperkt tot de door SelektHuis
gecoördineerde logistieke processen.
In het onderzoek naar tactisch Lean & Green Bouwen is ervoor gekozen om de logistieke processen
van SelektHuis te onderzoeken. Hiermee worden andere vormen van gemotoriseerde verplaatsing
buiten beschouwing gelaten. Zo is de verplaatsing van personeel van en naar de bouwplaats ook een
60
Lean & Green Bouwen 2014
vorm van gemotoriseerde verplaatsing die vanuit Lean & Green Bouwen van belang is. Deze
beperking van het onderzoek was noodzakelijk om de omvang te beperken. De tweede beperking
van het onderzoek is dat niet alle logistieke processen in kaart konden worden gebracht. SelektHuis
coördineert slechts een beperkt deel van alle logistiek die noodzakelijk is voor de realisatie van
SelektHuis-woningen. Om te kunnen bepalen of er bij SelektHuis op dit punt sprake is van Lean &
Green Bouwen is uitgebreider onderzoek nodig binnen de bouwketen. Daarmee blijven de resultaten
van het onderzoek op dit punt beperkt tot algemene bevindingen.
Het onderzoek naar materiële verspillingen heeft zich beperkt tot de productie van bouwafval bij vijf
projecten.
Binnen dit onderzoek is gekozen om bouwafval te onderzoeken als vorm van materiële verspilling.
Hiermee worden andere vormen van materiële verspilling (bijvoorbeeld op kantoor of in de
prefabricagehal) buiten beschouwing gelaten. Deze beperking heeft ervoor gezorgd dat het
onderzoek wat betreft tijdsduur haalbaar bleef, maar daardoor kunnen geen volledige conclusies
worden getrokken wat betreft de mate van Lean & Green Bouwen op dit punt. De tweede beperking
is dat slechts vijf bouwafvalcontainers zijn onderzocht op vijf willekeurige momenten in het
bouwproces. Daarmee zijn de resultaten niet representatief voor de gehele bouwafvalproductie over
de gehele projectduur. Ook kan niet worden uitgesloten dat er verschillen in resultaten kunnen
optreden op basis van de vestiging van SelektHuis die een project coördineert.
Operationeel Lean & Green Bouwen
Prefabricage is slecht één van de vele operationele processen die van invloed zijn op de mate van
Lean & Green Bouwen.
Het onderzoek op operationeel niveau heeft zich toegespitst op vijf specifieke
prefabricageprocessen, waarmee andere prefabricageprocessen (bijvoorbeeld van dakplaten) buiten
de scope van dit onderzoek vallen. Daarnaast heeft het operationeel niveau betrekking op alle
activiteiten die in het bedrijf worden uitgevoerd, van gesprekken met klanten tot het afwerken van
binnenwanden. De vijf onderzochte processen zijn daarmee slechts een voorbeeld van hoe een
bouwbedrijf bedrijfsbreed kan onderzoeken in welke mate de operationele processen Lean & Green
zijn.
Het prefabricage-onderzoek is beperkt in omvang en heeft slechts een deel van de verspillingen
geïdentificeerd.
Het prefabricage-onderzoek heeft zich beperkt tot vijf processen, waardoor er geen algemene
conclusies kunnen worden getrokken over de mate van verspillingen binnen alle
prefabricageprocessen van SelektHuis. Ook heeft het onderzoek zich beperkt tot de verspillingen
uitgedrukt in tijd, terwijl materiële verspillingen ook gemeten hadden kunnen worden.
Het detailniveau van het prefabricage-onderzoek kan verder worden verscherpt.
Binnen het prefabricageonderzoek is ervoor gekozen om handelingen te registreren wanneer de
tijdsduur ervan 1 minuut of langer was. Dit is een beperking van de data-analyse die ervoor heeft
gezorgd dat het onderzoek uitvoerbaar bleef. Echter, deze beperking zorgt ervoor dat verspillingen
met een kortere tijdsduur niet naar voren komen in de resultaten, zelfs wanneer zij zich meerdere
keren herhalen binnen verschillende andere handelingen.
61
Lean & Green Bouwen 2014
7.2
Conclusie
Dit afstudeeronderzoek is verricht om een antwoord te vinden op de onderzoeksvraag:
Hoe kan een bouwbedrijf, zoals Selekthuis, de synthese van Duurzaam en Lean Bouwen gebruiken om
het bouwproces duurzamer en efficiënter te maken?
Om tot een antwoord te komen is in de eerste plaats een model van Lean & Green Bouwen
opgesteld , waarin de principes die van belang zijn binnen zowel Duurzaam Bouwen als Lean Bouwen
worden benoemd. Dit model, dat is onderverdeeld in drie niveaus (strategisch, tactisch en
operationeel) is vervolgens bij SelektHuis in de praktijk onderzocht. De definitie van Lean & Green
Bouwen die hierbij is gebruikt is:
"Het zonder verspillingen realiseren van bouwobjecten, die voor de klant maximale waarde
vertegenwoordigen, zonder dat de mogelijkheden van toekomstige generaties om te voldoen aan hun
behoeften negatief worden beïnvloed door de impact van alle activiteiten die worden ondernomen
om de realisatie ervan mogelijk te maken" (vrij naar BOOM SI, 2006 en Terry & Smith 2011).
De eerste conclusie is dat het voor een bouwbedrijf, zoals SelektHuis, van belang is om op strategisch
niveau bouwprocessen zodanig in te richten dat:
1. Het bouwproces erop gericht is om zo goed mogelijk te voldoen aan de behoeften van de
kopende klant en het milieu en een zo goed mogelijke afstemming tussen deelprocessen
faciliteert. Bij SelektHuis blijkt dat klantbehoeften uiteenlopend kunnen zijn en dat het primaire
proces kan worden verbeterd door meer belang te hechten aan de juiste en complete
identificatie van klantbehoeften. Door het perspectief van het milieu als klant kan de mate van
Duurzaam Bouwen worden gewaarborgd en door deelprocessen als klanten van elkaar te
beschouwen kan de mate van Lean Bouwen worden bevorderd.
2. Het bouwproces voldoende flexibel is om op een efficiëntie manier in te spelen op de specifieke
behoeften van de klant. Na de identificatie van klantbehoeften moet het primaire proces zo goed
mogelijk in staat zijn om in deze behoeften te voorzien. Uit het onderzoek bij SelektHuis blijkt dat
het belangrijk is om een juist afstemming te vinden tussen de potentiële klanten die het bedrijf
wil aanspreken en de manier waarop het primaire proces is ingericht.
3. Het bouwproces ruimte biedt voor systematische identificatie, preventie, reductie en eliminatie
van verspillingen. Het oplossen van verspillingen in bouwprocessen staat centraal bij Lean &
Green Bouwen. Bedrijven als SelektHuis kunnen bouwprocessen verbeteren door in de eerste
plaats op strategisch niveau ruimte te bieden voor systematische identificatie van verspillingen.
Wanneer inzicht bestaat in de verspillingen kunnen gemakkelijker maatregelen worden
getroffen.
De tweede conclusie is dat het voor een bouwbedrijf, zoals SelektHuis, van belang is om op tactisch
niveau binnen deelprocessen te zorgen voor:
1. Minimalisatie van gemotoriseerde verplaatsing. Dit type verspilling is vanuit zowel Duurzaam als
Lean Bouwen van belang en moet geminimaliseerd worden. Uit het onderzoek naar logistieke
processen bij SelektHuis blijkt dat het bedrijf slechts een klein gedeelte van de logistiek
coördineert. Hieruit kan worden geconcludeerd dat de verantwoordelijkheid voor Lean & Green
processen in de eerste plaats bij de logistieke partners ligt. De rol van een bouwbedrijf als
SelektHuis is dat het logistieke partners moet motiveren (of selecteren) om in samenwerking
Lean & Green te werken.
2. Minimalisatie van materiële verspillingen. Het bouwafvalonderzoek bij SelektHuis laat zien dat
het in kaart brengen van bouwafvalstromen kan leiden tot maatregelen die de mate van Lean &
Green Bouwen vergroten. Zo is duidelijk geworden dat het gebruik van grotere
bouwafvalcontainers en het scheiden van bouwafval op de bouwplaats kan leiden tot onder
andere kostenbesparingen en een verlaagde milieu-impact.
62
Lean & Green Bouwen 2014
De derde conclusie is dat het voor een bouwbedrijf, zoals SelektHuis, van belang is om op
operationeel niveau te zorgen voor:
 Minimalisatie van verspillingen. Waar het strategische en tactische niveau belangrijk zijn voor de
facilitatie van Lean & Green Bouwen, moet dit op operationeel niveau tot uiting komen. Bij
SelektHuis is binnen een vijftal prefabricageprocessen onderzocht in welke mate Lean & Green
verspillingen voorkomen (defecten, overbewerking, onnodig transport en onnodige
verplaatsing). De gedetailleerde registratie van handelingen binnen deze processen heeft geleid
tot de identificatie van elk van deze soorten verspillingen. Op basis van de opgedane kennis is het
vervolgens mogelijk om maatregelen te treffen die de processen verbeteren. Voor bedrijven als
SelektHuis is het dus belangrijk om op "werkvloerniveau" te onderzoeken welke verspillingen
voorkomen en van daaruit de mate van Lean & Green Bouwen te vergroten.
Als antwoord op de hoofdvraag kan op basis van de bevindingen van het onderzoek worden gesteld
dat bedrijven, zoals SelektHuis, vanuit de drie niveaus (strategisch, tactisch en operationeel) van Lean
& Green Bouwen kunnen werken aan een optimalisatie van hun bouwprocessen. Daarbij worden op
strategisch niveau de voorwaarden gerealiseerd voor inbedding van het concept in de algemene
werkprocessen van de organisatie, wordt op tactisch niveau duidelijk hoe deelprocessen kunnen
worden geanalyseerd en verbeterd en wordt op operationeel niveau de nadruk gelegd op het
voorkomen van verschillende soorten verspillingen.
Het onderzoek heeft ook duidelijk gemaakt dat het initiële conceptuele model van Lean & Green
Bouwen (zoals gepresenteerd in §3.4.2) niet geheel juist is. De hiërarchische indeling van het model
wekt de suggestie dat het strategische niveau het belangrijkst is en het operationeel niveau het minst
belangrijk. Uit dit afstudeeronderzoek is echter gebleken dat Lean & Green Bouwen op alle niveaus
noodzakelijk is om succesvol te kunnen zijn. Bedrijven zullen de principes van Lean & Green Bouwen
in de gehele organisatie moeten inbedden, van topmanagement tot werkvloer, om verduurzaming
en efficiëntieverhoging daadwerkelijk mogelijk te maken.
In Figuur 36 is het definitieve conceptuele model van Lean & Green Bouwen opgenomen. De
gelijkwaardigheid van de drie niveaus is hierin benadrukt door de niveaus niet langer als hiërarchie
weer te geven, maar parallel aan elkaar te plaatsen. Het model geeft inzicht in de betekenis van het
concept Lean & Green Bouwen en in de manier waarop dit onderzocht kan worden in de praktijk bij
een bouwbedrijf. Op basis van de suggesties in de discussie en de aanbeveling kan dit model verder
worden ontwikkeld, om zo te komen tot een steeds beter model van Lean & Green Bouwen dat
eraan kan bijdragen dat de gehele bouwketen duurzamer en efficiënter wordt.
63
Lean & Green Bouwen 2014
Lean & Green Bouwen
Strategisch
Lean & Green Bouwen
Tactisch
Lean & Green Bouwen
Operationeel
Lean & Green Bouwen
Focus op maximale
toegoevoegde waarde
voor de klant
Minimalisatie van
gemotoriseerde
verplaatsingen
Minimalisatie van
defecten
Afstemming tussen het
primaire proces en de
klantbehoeften
Minimalisatie van
materiële verspillingen
Minimalisatie van
overbewerking
Ruimte voor
systematische identificatie,
preventie, reductie en
eliminatie van
verspillingen.
Minimalisatie van
onnodig transport
Minimalisatie van
onnodige beweging
Figuur 36: Definitief model van Lean & Green Bouwen.
7.3
Aanbevelingen
De discussie en conclusie hebben geleid tot een aantal aanbevelingen voor SelektHuis en
aanbevelingen voor verder onderzoek op het gebied van Lean & Green Bouwen.
Aanbevelingen voor SelektHuis
In dit rapport zijn diverse aanbevelingen gedaan voor SelektHuis om haar proces in lijn te brengen
met de principes van Lean & Green Bouwen. De belangrijkste aanbevelingen voor het bedrijf zijn:

Maak gebruik van de gepresenteerde principes van Duurzaam Bouwen, Lean Bouwen en Lean &
Green Bouwen om de bedrijfsprocessen van SelektHuis verder te optimaliseren en doe hier
verder onderzoek naar.

Op strategisch niveau moet worden gezorgd dat het primaire proces instaat is en blijft tot het
volledig en juist definiëren van klantbehoeften. De toename in het aantal complexe projecten
kan het noodzakelijk maken om in sommige projecten meer te investeren in het voortraject.
Daarmee kunnen verspillingen later in het proces worden voorkomen. Daarnaast wordt
aanbevolen om de manier waarop procesoptimalisaties tot stand komen verder te formaliseren,
waarbij de erkenning van deelprocessen als klanten van elkaar (vanuit Lean Bouwen) kan helpen
om te bepalen waar verdere afstemming noodzakelijk is.
64
Lean & Green Bouwen 2014

Op tactisch niveau wordt aanbevolen om in overleg te treden met de logistiek partner om
verdere procesefficiëntie te realiseren. Wat betreft bouwafval wordt aanbevolen om de
voorgestelde maatregelen te implementeren (grotere containers, bouwafvalscheiding), waarmee
het deelproces meer in lijn wordt gebracht met de principes van Lean & Green Bouwen.

Op operationeel niveau wordt aanbevolen om maatregelen te treffen om de hoeveelheid
verspillingen in de productieprocessen terug te brengen. De potentiële maatregelen uit dit
rapport kunnen hierbij helpen. Daarnaast wordt aanbevolen om verder onderzoek te doen naar
verspillingen binnen andere deelprocessen, zoals op kantoor en op de bouwplaats.
Aanbevelingen voor verder onderzoek
De synthese tussen Duurzaam en Lean Bouwen is een relatief nieuw onderwerp in de
wetenschappelijk literatuur. Het wordt dan ook aanbevolen om verder onderzoek te doen naar de
precieze wisselwerking tussen de twee concepten. De gelaagdheid in drie niveaus, zoals voorgesteld
in dit rapport, kan worden gebruikt om specifiek duidelijk te maken op welke manier maatregelen
kunnen worden geïmplementeerd binnen bestaande bedrijfsprocessen.
Daarnaast wordt aanbevolen om te onderzoeken of de mate van Lean & Green Bouwen meetbaar
gemaakt kan worden. Het is wellicht mogelijk om een aantal indicatoren op te stellen die kunnen
helpen om te kunnen kwantificeren in hoeverre een bedrijf volgens de principes van Lean & Green
Bouwen werkt. De ontwikkeling van standaard methodes hoort hier ook bij, waarbij de
registratiemethode die gebruikt is bij de prefabricage-onderzoeken de basis kan zijn voor een
uitgebreidere methode. In deze methode zouden dan bijvoorbeeld ook de materiële en financiële
verspillingen kunnen worden geregistreerd.
Tot slot wordt aanbevolen om te onderzoek hoe de betekenis van waarde voor de klant het beste
kan worden bepaald. Dit onderwerp is vanuit Lean Bouwen belangrijk en speelt ook bij Lean & Green
Bouwen een belangrijke rol. De manier waarop deze waarde het beste kan worden bepaald is echter
onduidelijk. Meer kennis over dit onderwerp kan bijdragen aan een vergemakkelijking van de
beoordeling of activiteiten binnen bouwprocessen waardetoevoegend of verspillend zijn.
65
Lean & Green Bouwen 2014
Bronnen
[Afbeelding SelektHuis vestigingen]. (z.j.). Geraadpleegd op: https://nlnl.facebook.com/Selekthuis#!/photo.php?fbid=179044792254043&set=a.158714370953752.1073741827.1428
96339202222&type=1&theater
[Logo SelektHuis]. (z.j.). Geraadpleegd op: https://twitter.com/SelektHuisBV/lists
[Logo Universiteit Twente]. (z.j.). Geraadpleegd op: http://www.hetrozeolifantje.nl/index.php/tag/logo/
EeBGuide. (2013). [Levenscyclus analyse]. Verkregen via: http://www.eebguide.eu/
Papers & Rapporten
Ahuja, R. (2013). Sustainable Construction: Is Lean Green?. In ICSDEC [email protected] Developing the Frontier of
Sustainable Design, Engineering, and Construction (pp. 903-911). ASCE.
Alarcón, L.F.A., Diethelm, S. (2001). Organizing to Introduce Lean Practices in Construction Companies. In
Proceedings of the 9th IGLC conference, Singapore.
Boyle, C. A. (2005). Sustainable buildings. Proceedings of the ICE-Engineering Sustainability, 158(1), 41-48.
Braungart, M., McDonough, W. & Bollinger, A. (2006). Cradle-to-Cradle design; creating healthy emissions - a
strategy for eco-effective product and system design. Journal for cleaner production.
doi:10.1016/j.jclepro.2006.08.003
BOOM-SI, Milieukundig Onderzoek- & Ontwerpburo. (2006). Basisdocument; wat is duurzaam bouwen?.
Verkregen via: http://www.wegwijzerduurzaambouwen.be/pdf/175.pdf
Bossink, B. A. G., & Brouwers, H. J. H. (1996). Construction waste: quantification and source evaluation. Journal
of construction engineering and management, 122(1), 55-60.
Building Design & Construction. (2003). White paper on Sustainability. Verkregen via:
http://www.usgbc.org/Docs/Resources/BDCWhitePaperR2.pdf
Buildoffsite. (2013). Offsite Construction: Sustainability Characteristics . Verkregen via:
http://www.buildoffsite.com/pdf/publications/BoS_offsiteconstruction_130709.pdf
CE Delft & IVM. (2012). Parlementair onderzoek Kosten en effecten klimaat- en energiebeleid [rapport nr. 33
193]. Verkregen via: http://www.ce.nl/art/uploads/file/Nieuws%20(documenten)/Eindrapport%20Tweede
%20Kamer%20191601.pdf
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2012a). Sterke toename van zonnepanelen [webpagina]. Geraadpleegd op:
http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/industrie-energie/publicaties/artikelen/archief/2012/2012-3673wm.htm
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2012b). Wegvervoer; kwartaalreeksen goederenvervoer over de weg
[webpagina]. Geraadpleegd op:
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=37234&D1=92-102,186196&D2=0&D3=25,l&HD=130213-1647&HDR=G1,G2&STB=T
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2013). Energiebalans; aanbod, omzetting en verbuik [webpagina].
Geraadpleegd op: http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=70846NED
Centraal Bureau voor de Statistiek, PBL, Wageningen UR (2008). Stedelijk gebied in Nederland, 1970-2003
(indicator 0063, versie 05, 23 september 2008). Verkregen via:
http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl0063-Stedelijk-gebied-inNederland.html?i=4-34
Club van Rome. (z.j.). About the Club of Rome [webpagina]. Geraadpleegd op:
http://www.clubofrome.org/?p=324
Construction Industry Institute. (2013). Lean Principles in Construction [webpagina]. Geraadpleegd op:
https://www.construction-institute.org/scriptcontent/more/191_1_more.cfm
Coriddi, J. (2008). 'An Inconvenient Truth' in Policy & Practice: A Development Education Review [webpagina].
Reraadpleegd op: http://www.developmenteducationreview.com/issue6-reviews2
Driessen, P. & Leroy, P. (2007). Milieubeleid, analyse en perspectief. Bussum, Nederland: Coutinho.
66
Lean & Green Bouwen 2014
Elkington, J. (1997). Cannibals with Forks: the Triple Bottom Line of 21st Century Business. Oxford. England:
Capstone.
Entrop, A.G. & Brouwers, H.J.H. (2010). Assessing the sustainability of buildings using a framework of triad
approaches. Journal of Building Appraisal. 5(4). 293-310. doi:10.1057/jba.2009.36
Fliedner, G. (2008). Sustainability: a new lean principle. In Proceedings of the 39th annual meeting of the
decision sciences institute, Baltimore, Maryland (pp. 3321-3326).
Griffin, R. W. (2013). Fundamentals of management. Cengage Learning.
Höök, M. (2005). Timber Volume Element Prefabrication (Proefschrift). Verkregen via:
http://pure.ltu.se/portal/files/199205/LTU-LIC-0565-SE.pdf
Höök, M., & Stehn, L. (2005). Connecting lean construction to prefabrication complexity in Swedish volume
element housing. In Proceedings of the 13th IGLC conference.
Hopp, W. J., Spearman, M. L., & Zhang, R. Q. (1997). Easily implementable inventory control policies.
Operations Research, 45(3), 327-340.
Horman, M.J., Riley, D.R., Pulaski, M.H. & Leyenberger, C. (2004). Lean and Green: integrating sustainability
and Lean Construction. Verkregen via: http://www.irbnet.de/daten/iconda/CIB9767.pdf
Howell, G. & Ballard, G. (1998). Implementing Lean Construction; understanding and action. Conference
proceedings of the International Group of Lean Construction. Verkregen via:
http://www.leanconstruction.org/pdf/HowellAndBallard.pdf
Huovila, P., & Koskela, L. (1998). Contribution of the principles of lean construction to meet the challenges of
sustainable development. In 6th Annual Conference of the International Group for Lean Construction.
Guaruja, São Paulo, Brazil (pp. 13-15).
ISO. (2013). ISO 9001 - Quality management. Geraadpleegd op: http://www.iso.org/iso/iso_9000
Kano, N., Seraku, N., Takahashi, F., & Tsuji, S. (1984). Attractive quality and must-be quality. The Journal of the
Japanese Society for Quality Control, 14(2), 39-48.
Ko, C. H., Tien, S. H., Shen, Y. C., & Liao, H. H. Reducing Finished Goods Inventory for Precast Fabricators.
Kooten, van, L.A. (z.j.) Topgevel. In Architectenweb. Geraadpleegd op: architectenweb.nl/ap4568
Koskela, L. (1992). Application of the new production philosophy to construction (No. 72). (Technical Report No.
72, Center for Integrated Facility Engineering, Department of Civil Engineering). Stanford, CA: Stanford
university.
Koskela, L. (2000). An exploration towards a production theory and its application to construction. VTT
Technical Research Centre of Finland.
Kourmpanis, B., Papadopoulos, A., Moustakas, K., Stylianou, M., Haralambous, K. J., & Loizidou, M. (2008).
Preliminary study for the management of construction and demolition waste. Waste Management &
Research, 26(3), 267-275..pdf
Kwekkeboom, S. (2013, 19 september). Zonder financiering geen herstel mogelijk. CobouwI. Geraadpleegd op:
http://www.cobouw.nl/nieuws/algemeen/2013/09/19/zonder-financiering-geen-herstel-mogelijk
Lapinski, A.R., Horman, M.J. & Riley, D.R. (2006). Lean processes for sustainable project delivery. Journal of
construction engineering and management. 132(10). 1083-1091. doi: 10.1061/(ASCE)07339364(2006)132:10(1083)
Leroy, P. & Wiering, M.A. (2007). Inhoudelijke ontwikkelingen, doelstellingen en uitgangspunten van het
milieubeleid. In Driessen, P.P.J. & Leroy, P.. Milieubeleid, analyse en perspectief (p.75-100). Bussum,
Nederland: Coutinho.
Miles, L. D. (1972). Techniques of value analysis and engineering (Vol. 4). New York: McGraw-hill.
Milieufocus. (2010). Nationaal Milieubeleidsplan 2 (NMP2) [webpagina]. Verkregen via:
http://www.milieufocus.nl/factsheets/n/nationaal-milieubeleidsplan-2-nmp2.html
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijk Ordening en Milieubeheer. (2010). Introductiedossier
bewindslieden. Verkregen via: http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-enpublicaties/richtlijnen/2010/10/14/introductiedossier-nieuwe-bewindslieden%5B2%5D/rem4web.pdf
67
Lean & Green Bouwen 2014
MVO Nederland. (z.j.). Wat is MVO? Verkregen via: http://www.mvonederland.nl/content/pagina/wat-mvo
Nieuwenhuisgroep. (z.j). Over ons [webpagina]. Geraadpleegd op: http://www.nieuwenhuisgroep.nl/overons/historie
Phillips, R. A., & Reichart, J. (2000). The environment as a stakeholder? A fairness-based approach. Journal of
Business Ethics, 23(2), 185-197.
Planbureau voor de Leefomgeving & ECN. (2011). Naar een schone economie in 2050: routes verkend. Hoe
Nederland klimaatneutraal kan worden. Verkregen via: http://www.ecnannualreport.nl/downloads/Rapportnaareenschoneeconomie.pdf
Pultrum Rijssen B.V. (2012). Pultrum ontvangt Lean & Green Award [webpagina]. Geraadpleegd op:
http://www.pultrum-rijssen.nl/over-ons/nieuws/22-onze-mensen-7.html
Reilly, W.K. (1992). The Road from Rio: The succes of the Earth Summit depends on how well we follow through
on its principles and programs. Verkregen via: http://www.epa.gov/aboutepa/history/topics/summit/01.html
Rijksoverheid. (2013). Meer duurzame energie in de toekomst [webpagina]. Verkregen via:
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/meer-duurzame-energie-in-de-toekomst
Rippon, J. A. (2011). The benefits and limitations of prefabricated home manufacturing in North America.
Rother, M., & Shook, J. (2003). Learning to See: Value-Stream Mapping to Create Value and Eliminate Muda:
Version 1.3 June 2003. Lean Enterprise Institute.
SBR Curnet. (2013). Rekentools en certificaten voor Duurzaam Bouwen [webpagina]. Geraadpleegd op:
http://www.sbr.nl/producten/infobladen/rekentools-en-certificaten-voor-duurzaam-bouwen
SelektHuis. (2013). Alles over Duurzaam Bouwen (DUBO) [webpagina]. Geraadpleegd op:
http://www.selekthuis.nl/duurzaam-bouwen-dubo
SelektHuis. (z.j.). Landelijk. SelektLiving, woonmagazine van SelektHuis. 36-39
Spaargaren, G. & Van Koppen, C.S.A. (z.j.). Environment and society, selected chapters.
Sustainability reporting program. (2004). An Environmental and Sustainability chronology [webpagina].
Vekregen via: http://www.sustreport.org/home.html
Tam, W. Y. V., Tam, C. M., Chan, W. W. J., & Ng, C. Y. W. (2006). Cutting construction wastes by prefabrication.
International Journal of Construction Management, 6(1), 15-25.
Tam, V. W., Tam, C. M., Zeng, S. X., & Ng, W. C. (2007). Towards adoption of prefabrication in
construction. Building and Environment, 42(10), 3642-3654.
Tatenhove, J. & Goverde, H. (2007). Institutionalisering van het Nederlandse milieubeleid. In Driessen, P.P.J. &
Leroy, P.. Milieubeleid, analyse en perspectief (p.51-74). Bussum, Nederland: Coutinho.
Teo, M. M., Loosemore, M., Masosszeky, M., & Karim, K. (2000, September). Operatives attitudes towards
waste on a construction project. In Annual Conference–ARCOM 2000 (Vol. 2, pp. 509-517).
Terry, A., & Smith, S. (2011). Build Lean. Transforming construction using Lean Thinking. Verkregen via:
http://www.blissbooks.co.uk/documents/336952.pdf
Thanoon, W. A., Peng, L. W., Kadir, M. R. A., Jaafar, M. S., & Salit, M. S. (2003, September). The essential
characteristics of industrialised building system. In International Conference on Industrialised Building
Systems (Vol. 10, p. 11).
TQL.
(2013).
Wat
is
een
definitie
van
logistiek?
[webpagina].
http://www.tql.nl/nl/artikel/1476/wat-is-een-definitie-van-logistiek.html
Geraadpleegd
Verenigde Naties. (2002). Report of the World Summit on Sustainable Development [rapport nr.
A/CONF.199/20*]. Verkregen via:
http://www.johannesburgsummit.org/html/documents/summit_docs/131302_wssd_report_reissued.pdf
Verengde Naties. (z.j.). Challenges to sustainable development [webpagina]. Verkregen via:
http://www.un.org/en/development/desa/financial-crisis/challenges.shtml
Vorderman, R. (2011, 28 november). Onder de kostprijs werken om te overleven. De Stentor. Verkregen via:
http://static.haafkes.gos2m.nl/documents/pdf/file_25696.pdf
68
op:
Lean & Green Bouwen 2014
Vré, de, K. (2012, 20 september). Nederland zal klimaatdoelen niet halen. Trouw. Verkregen via:
http://www.trouw.nl/tr/nl/4332/Groen/article/detail/3319426/2012/09/20/Nederland-zal-klimaatdoelenniet-halen.dhtml
Wereldcommissie voor Milieu en Ontwikkeling. (1987). Our common future [rapport nr. A/42/427]. Verkregen
via: http://www.un-documents.net/ocf-cf.htm
Wijnen, G., & Storm, P. (2011). Projectmatig werken. Spectrum.
Womack, J.P. & Jones, D.T. (1996). Beyond Toyota: How to root out waste and pursue perfection. Harvard
Business Review. 5. 140-158. Verkregen via:
http://www.business.uzh.ch/professorships/som/stu/Teaching/FS10/MA/som/Womack_1996_lean.pdf
Zeithaml, V. A. (1988). Consumer perceptions of price, quality, and value: a means-end model and synthesis of
evidence. The Journal of Marketing, 2-22. Verkregen via:
http://www.nelsonpricing.com.ar/ensayos/Valor_2_ZEITHAML_English.pdf
Zwaga, J. (2013, 21 februari). Malaise in bouw veroorzaakt bijna helft economische krimp. Cobouw.
Geraadpleegd op: http://www.cobouw.nl/nieuws/algemeen/2013/02/21/malaise-in-bouw-veroorzaaktbijna-helft-economische-krimp
69
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage
70
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage A
Duurzaam Bouwen
Duurzaamheid is een term die vandaag de dag vaak wordt gebruikt. Vele bedrijven en instanties
claimen duurzaam te werken en duurzame producten op de markt zetten. Aangezien 'duurzaam' een
breed begrip is, zal in deze paragraaf worden beschreven wat duurzaam bouwen inhoudt en welk
doel ermee wordt nagestreefd.
Een van de problemen met het gebruik van het woord duurzaam is dat het in het Nederlands twee
verschillende betekenissen kan hebben die soms door elkaar gebruikt worden. In het Engels zijn
hiervoor twee verschillende woorden, namelijk durable (geschikt, bestemd om lang te bestaan) en
sustainable (het milieu zo min mogelijk belastend). In Tabel 17 wordt dit probleem verduidelijkt.
Tabel 17: Weergave van het taalkundige probleem met betrekking tot het woord duurzaam
Nederlandse term
Duurzaam
Duurzaam
Definitie Van Dale woordenboek
(1) geschikt, bestemd om lang te bestaan
(2) het milieu zo min mogelijk belastend
Engelse term
Durable
Sustainable
De tweede definitie van duurzaam sluit het beste aan bij de manier waarop in dit rapport naar
duurzaamheid wordt gekeken. De definitie 'het milieu zo min mogelijk belastend' blijft echter vaag en
dekt niet de gehele lading. De definitie die is vastgesteld door de Verenigde Naties commissie
Brundtland in het rapport 'Our Common future' in 1987 geeft een bredere invulling: "Sustainable
development is development that meets the needs of the present without compromising the ability of
future generations to meet their own needs" (p.41). Oftewel, het gaat erom dat de behoeften van de
huidige generatie worden vervuld, maar dit mag niet ten koste gaan van de mogelijkheden van de
volgende generaties om in hun behoefte te voldoen.
Duurzaam bouwen is een specifieke variant van duurzame ontwikkeling en kan op die manier als
volgt gedefinieerd worden:
Definitie duurzaam bouwen
“Duurzaam bouwen is het op een dusdanige manier bouwen dat hier aan de huidige behoefte
wordt voldaan zonder dat de mogelijkheden voor andere volkeren en toekomstige generaties
worden verminderd.”
(BOOM-SI, Milieukundig Onderzoek- & Ontwerpburo, 2006 p.8)
Geschiedenis van duurzaam bouwen
In deze paragraaf wordt aan de hand van een aantal belangrijke gebeurtenissen in nationale en
internationale context behandeld hoe het denken over duurzaamheid is ontstaan en hoe dit zich
heeft ontwikkeld. De analyse gaat terug tot begin jaren zeventig. Hiervoor is gekozen omdat pas
sinds die tijd uitdrukkelijke aandacht komt voor de grotere milieuproblemen zoals
klimaatverandering en het feit dat men zich realiseert dat niet alle grondstoffen oneindig
beschikbaar zullen zijn. Het rapport Limits to growth van de Club van Rome diende hierbij begin jaren
‘70 als katalysator. Men begon uitdrukkelijk na te denken over de effecten die de mens heeft op de
aarde en hoe de maatschappij er in de toekomst uit moet zien (Leroy & Wiering, 2007). Belangrijkste
daarbij was het ervoor zorgen dat de aarde niet ten onder zou gaan aan de druk van de groeiende
wereldbevolking en industrie.
Interne institutionalisering
Interne institutionalisering, oftewel de opbouw van inhoud en organisatie van het milieubeleid
binnen de rijksoverheid, vond plaats tussen begin jaren ‘70 en begin jaren ‘80. Deze periode staat in
het teken van het belang van het milieu. Hoofdoorzaak hiervoor was de politieke erkenning van de
versnelde toename van milieuproblemen sinds de Tweede Wereldoorlog (van Tatenhove & Goverde,
2007).
71
Lean & Green Bouwen 2014
Een van de belangrijkste internationale gebeurtenissen in die tijd was het verschijnen van het
rapport 'Limits to growth' van de club van Rome in 1972. De Club van Rome is een internationale
stichting van 'onafhankelijke leidende persoonlijkheden vanuit de politiek, zakenwerelden en
wetenschap, die bezorgdheid delen over de toekomst van de mensheid' (Club van Rome, z.j.). De
stichting bestaat uit staatshoofden, leden van de Verenigde Naties, hooggeplaatste politici,
ambtenaren, diplomaten, wetenschappers, economen en ondernemers van over de hele wereld.
Juist door deze gevarieerde samenstelling van de leden, die zowel expertise als macht hebben over
de wereld, heeft de organisatie veel te weeg gebracht met haar bevindingen.
In het rapport 'Limits to growth' heeft de Club van Rome een daadkrachtige waarschuwing
gegeven aan beleidsmakers van over de hele wereld: de aarde zou het doorgaan op de bestaande
manier (toenemende druk van industrie en groei van de wereldbevolking) niet overleven.
Grondstoffen zouden opraken, vervuiling zou steeds meer toenemen en uiteindelijk zou het hele
systeem instorten (Club van Rome, z.j.).
Een andere belangrijke internationale gebeurtenis was de Verenigde Naties conferentie over de
menselijke omgeving in Stockholm in 1972. Mede naar aanleiding van het rapport van de Club van
Rome werd op deze bijeenkomst besproken hoe menselijke activiteiten het milieu schaadden en
welke (milieu)gevaren dit opleverde (Sustainability reporting program, 2004). De nationale
overheden konden vanaf dit moment niet meer om de relevantie van het streven naar een
'duurzame samenleving' heen.
Naast het verspreiden van die urgente boodschap, hebben het rapport en de conferentie geleid tot
de oprichting van verschillende nieuwe milieuorganisaties en een duidelijk geactiveerde publieke
opinie over dit onderwerp (Spaargaren & Van Koppen, z.j.). Het was voor internationale
gemeenschap niet langer mogelijk om milieuproblemen te negeren, en daarom werd vanaf de
vroege jaren ‘70 begonnen met het ontwerpen van nieuwe wetten op dit gebied.
Een andere gebeurtenis die de publieke opinie vorm gaf in deze tijd was de oliecrisis van 1973.
Olieproducerende Arabische landen kondigden in oktober 1973 een olie-embargo af; de toevoer van
olie naar westerse landen werd afgeknepen en er ontstond schaarste. De beperkte beschikbaarheid
zorgde ervoor dat de prijs van brandstof enorm toenam en dat rantsoenering moest worden
toegepast. In de westerse wereld heeft de oliecrisis niet alleen grote economische gevolgen gehad,
maar ook gezorgd voor groeiende aandacht voor alternatieven voor het gebruik van olie voor zowel
energieopwekking als andere toepassingen (Building Design & Construction, 2003). De
afhankelijkheid die gepaard ging met het gebruik van dergelijke niet hernieuwbare energiebronnen
werd in toenemende mate als zwakte van de bestaande situatie gezien.
Binnen de samenleving kwam meer aandacht voor de diepere oorzaak van de milieuproblemen. De
milieubewegingen debatteerden over het herzien en afbreken van de moderne industriële,
kapitalistische samenleving en in plaats daarvan terug te gaan naar kleine, autonome en lokale
gemeenschappen die op zichzelf functioneren zonder externe inmenging. Deze ideologie werd niet
door iedereen ondersteund, maar illustreert wel de kritische blik van de bevolking richting de
tunnelvisie gericht op meer en meer economische groei, zonder aandacht voor milieu en de
leefomgeving (Spaargaren & Van Koppen, z.j.).
Ondertussen veranderde de beleidsaanpak van overheden met betrekking tot duurzaamheid.
Milieuproblemen werden geherdefinieerd en werden beleid en beleidsinstrumenten ontwikkeld.
Waar eerst fragmentatie van milieubeleid plaatsvond (compartimenten van milieu met elk zijn eigen
beleid) werd onder minister Winsemius van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu
(VROM) in 1982 het milieubeleid geherstructureerd en gekozen voor een meer integrale aanpak voor
72
Lean & Green Bouwen 2014
de toekomst, zowel intern (samenhang tussen onderdelen van milieubeleid) als extern (samenhang
en consistentie met andere beleidsterreinen) (van Tatenhove & Goverde, 2007).
De overgang van interne naar externe institutionalisering
De overgangsfase van interne naar externe institutionalisering, die plaatsvond tussen midden jaren
‘80 en begin jaren ‘90 kenmerkt zich door het vernieuwde denkbeeld dat economische ontwikkeling
en milieubescherming elkaar niet uitsluiten; duurzame ontwikkeling is de toekomst. Milieugerelateerde zaken beginnen in deze periode op de agenda van de private sector te komen.
De belangrijkste gebeurtenis in het begin van deze periode is de publicatie van het rapport 'Our
common future' van de VN commissie 'Brundtland' in 1987. Het hoofddoel van deze commissie was
het aandragen van een 'mondiale agenda voor verandering met betrekking tot het milieu'. Het
instellen van deze commissie was volgens de voorzitster van de commissie Gro Harlem Brundtland
(op dat moment de premier van Noorwegen) "een duidelijke demonstratie van het wijdverspreide
gevoel van frustratie en ontoereikendheid binnen de internationale gemeenschap over het eigen
vermogen om essentiële globale problemen te adresseren en efficiënt op te lossen"
(Wereldcommissie voor Milieu en Ontwikkeling, 1987 p.5).
Een belangrijke conclusie van het rapport was dat het klassieke denkbeeld, dat economische
groei altijd gepaard zal gaan met milieuproblemen, onjuist was. Ontwikkeling op een duurzame
manier kan zowel economische als milieutechnische groei opleveren. Het debat moest dan ook niet
gaan over de afweging milieu óf economische groei, maar over de vraag op welke manier en binnen
welke kaders groei duurzaam kan zijn (Spaargaren & Van Koppen, z.j.).
In het rapport van de commissie Brundtland is ook een definitie van duurzaamheid
opgenomen die tot de dag van vandaag vaak leidend is: "Sustainable development is development
that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet
their own needs” (Wereldcommissie voor Milieu en Ontwikkeling, 1987 p.41).
In deze overgangsperiode werden milieu-gerelateerde zaken ook meer en meer opgepakt door
bedrijven. Milieuaspecten werden deel van private bedrijfsvoering en innovatieve managers gingen
aan de slag met concepten als milieubeheerssystemen en maatschappelijk verantwoord ondernemen
(Spaargaren & Van Koppen, z.j.).
De rol die de nationale overheid speelde veranderde ook. In Nederland werd in 1982 'milieubeheer'
als integraal onderdeel toegevoegd aan de beleidsterreinen volkshuisvesting en ruimtelijk ordening,
dat daarna VROM zou heten (Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijk Ordening en Milieubeheer,
2010). Milieuplannen werden in deze periode zijn opgesteld met als belangrijkste uitgangspunt dat
de overheid de optimale condities creëert waarbinnen verschillende groepen (bv. particulieren en
bedrijven) hun eigen verantwoordelijkheid maximaal kunnen invullen (Milieufocus, 2010). De rol van
de overheid is daarmee die van dirigent, die mogelijkheden schept voor verduurzaming.
Op internationaal gebied werd in 1992 een tweede internationale conferentie georganiseerd op het
gebied van verduurzaming in Rio de Janeiro (na Stockholm 1972), waarbij de landen van de
Verenigde Naties verschillende afspraken maakten. Voorbeeld hiervan zijn afspraken voor onderzoek
naar alternatieven energiebronnen in plaats van fossiele brandstoffen, het terugdringen van
transportemissies en overleg over de toenemende schaarste van water (Reilly, 1992).
Externe institutionalisering
De periode tussen de midden jaren ‘90 en begin van de jaren 2000 wordt gekenmerkt door de
wereldwijde erkenning van grote milieuproblemen die niet op nationale schaal opgelost konden
worden. Daarbij trad institutionalisering niet alleen op in publieke sector, maar ook bij private
partijen. Zo kwamen bijvoorbeeld het broeikaseffect en het gat in de ozonlaag definitief op de
beleidsagenda.
73
Lean & Green Bouwen 2014
Sociaal
Milieu
Duurzaamheid
Economisch
Op internationaal vlak vond kennisverrijking plaats
en de landen van de Verenigde Naties spraken af om
hun collectieve verantwoordelijkheid te nemen om
duurzame ontwikkeling te stimuleren. Dit gebeurde
onder andere op de wereldtop over duurzame
ontwikkeling van de Verenigde Naties in
Johannesburg 2002. Een van de uitkomsten van het
rapport was dan ook het volgende statement:
"Wij nemen onze collectieve verantwoordelijk om de
drie elkaar versterkende pilaren van duurzame
ontwikkeling -economische ontwikkeling, sociale
ontwikkeling en milieubescherming- verder te
ontwikkelen en te versterken op lokale, nationale, Figuur 37: De drie pilaren van duurzaamheid:
regionale en mondiale schaal." (vrij naar: Verenigde economisch, milieu en sociaal.
Naties, 2002 p.1).
In Nederland kenmerkt deze periode zich door een veranderde opstelling van de staat ten opzichte
van duurzaamheid. Er is sprake van verbreding van het Nederlandse milieubeleid, zowel inhoudelijk
als in de verdeling van de verantwoordelijkheden (van Tatenhove & Goverde, 2007). Inhoudelijk
werd meer aandacht besteed aan verdere integratie van het beleid binnen andere beleidsterreinen
(bv. infrastructuur en ruimtelijke ordening). Organisatorisch werd de verantwoordelijkheid voor het
oplossen van de problemen geleidelijk meer verspreid over de overheidslagen, marktpartijen,
maatschappelijke organisaties en burgers.
Concreet betekende dit onder andere dat het ministerie van VROM in 2001 in haar plannen
zeven grote milieuproblemen definieerde: verlies aan biodiversiteit, klimaatverandering,
overexploitatie van natuurlijke hulpbronnen, bedreiging van de gezondheid, bedreigingen van de
externe veiligheid, aantasting van de leefomgeving en mogelijke onbeheersbare risico's. Bij de
uitwerking van de plannen op deze gebieden werd uitdrukkelijk gezocht naar manieren om de gehele
maatschappij te betrekken, bijvoorbeeld in de vorm van participatie van burgers in beleidsvorming
(van Tatenhove & Goverde, 2007).
De ambitie om binnen dertig jaar een duurzame samenleving te creëren betekende dat ingrijpende
(inter)nationale maatschappelijke veranderingen, oftewel transities, nodig waren. “Deze transities
zijn structurele maatschappelijke veranderingen die het resultaat zijn van op elkaar inwerkende en
elkaar versterkende ontwikkelingen op het gebied van economie, cultuur, technologie, instituties,
natuur en milieu'. (Rotmans, zoals geciteerd in van Tatenhove & Goverde, 2007). De overheid
formuleerde hierop vier benodigde transities: naar een duurzame energiehuishouding, naar een
duurzaam gebruik van biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen, naar een duurzame landbouw en
naar een duurzaam mobiliteitssysteem (van Tatenhove & Goverde, 2007).
De betekenis van duurzaamheid in de huidige tijd
De periode van de midden jaren 2000 tot nu (begin 2013) kan ook worden gekenmerkt als een
periode van externe institutionalisering. De Nederlandse overheid geeft aan dat de
verantwoordelijkheid voor verduurzaming bij de maatschappij als geheel ligt. Iedereen zal moeten
bijdragen, waarbij de overheid wel een orkestrerende rol aanneemt. De noodzaak van
verduurzaming valt bijna niet meer te ontkennen en het blijft een belangrijk onderwerp.
Een van de gebeurtenissen die duurzaamheid in de midden jaren 2000 bij het publiek onder de
aandacht bracht was de film 'An inconvenient Truth' van Al Gore in 2006. Gore, die eerder
vicepresident van de Verenigde Staten was, presenteerde in deze film zijn visie op
klimaatverandering en hoe de internationale politiek hiermee omging. Doordat Gore in staat was om
zijn bericht duidelijk over te brengen is de inhoud van zijn film bij vele mensen blijven hangen. De
74
Lean & Green Bouwen 2014
desastreuse gevolgen van klimaatverandering op de wereld werden visueel gepresenteerd en mede
daardoor sprak het vele mensen over de hele wereld aan (Coriddi, 2008).
In de loop van de jaren 2000, geïnspireerd door het boek Cradle to Cradle: remaking the way we
make things van McDonough en Braungart (2002), ontstond er meer aandacht voor de effecten van
de huidige productie en consumptie maatschappij. Het grote publiek werd bewust van het feit dat
producten niet alleen milieueffecten hebben binnen hun levenscyclus, maar dat het ook zorgt voor
een groot afvalprobleem. Dit afvalprobleem moet volgens McDonough en Braungart worden
opgelost door het concept van wieg tot wieg in de praktijk te brengen. Materialen die worden
gebruikt voor productie moeten, nadat de levenscyclus van het product is doorlopen, opnieuw
gebruikt kunnen worden in de biologische of technische kringloop. Afval is niet langer afval, maar
een grondstof voor iets nieuws, zonder dat functionaliteit verloren gaat (Braungart, McDonough &
Bollinger, 2006).
De duurzaamheidsinsteek van het huidige Nederlandse Kabinet staat voor duurzame, groene,
economische groei. De definitie die hierbij hoort is: "Groene groei betekent dat de economie in
omvang toeneemt zonder dat dit nadelig is voor klimaat, water, bodem, grondstoffen en
biodiversiteit" (Rijksoverheid, 2013). Daarnaast wordt uitdrukkelijk vermeld dat de overheid niet de
enige partij is die verantwoordelijk is voor verduurzaming. De gehele samenleving wordt actief en
moet dat ook blijven om successen te kunnen boeken. De elementen die hierbij het belangrijkste
worden geacht zijn: grondstoffen en productieketens, water- en landgebruik, voedsel, mobiliteit en
klimaat en energie. Het doel met betrekking tot klimaat en energie is een klimaat neutrale (CO 2arme) economie in 2050 (Rijksoverheid, 2013).
Een voorbeeld van de ambities van de nationale overheid is te zien in Figuur 38. De grafiek
geeft aan hoeveel CO2-equivalenten in Mton aan emissies van broeikasgassen nu worden gemeten in
Nederland per sector. Er is te zien dat in het bijzonder binnen de gebouwde omgeving en handel,
diensten en overheid, industrie en raffinaderijen bij energiebedrijven grote stappen gemaakt worden
om dit dicht bij 0 Mton te brengen. Maatregelen die hiertoe zullen bijdragen zijn regelgeving om de
energievraag van producten (zoals woning, transport en voedsel) terug te dringen en de inzet van
duurzame biomassa en andere hernieuwbare energiebronnen te stimuleren (Planbureau voor de
Leefomgeving & ECN, 2011).
Figuur 38: Emissies van broeikasgassen in Nederland per sector (Planbureau voor de Leefomgeving & ECN,
2011)
75
Lean & Green Bouwen 2014
De economische en financiële crisis hebben vanaf 2009 hun weerslag op het realiseren van duurzame
ontwikkeling. Economieën groeien minimaal of krimpen, werkloosheid, armoede-, honger- en
ondervoedingsproblemen nemen weer toe. Door deze problemen dreigt de aandacht voor duurzame
ontwikkeling te verslappen (Verenigde Naties, z.j.). Toch blijven de duurzaamheidsdoelen op de
agenda staan en gelden de ambities voor 2020 (20% van het energiegebruik uit duurzame bronnen)
en 2050 (klimaat neutrale economie) nog steeds. Het bereiken van deze doelen lijkt echter
twijfelachtig (de Vré, 2012).
Sturing van duurzaamheid vanuit de overheid blijft in deze periode belangrijk. Door middel van
regulerende instrumenten, heffingen, subsidies en communicatieve instrumenten zet de
Nederlandse overheid zich in voor verduurzaming (CE Delft & IVM, 2012).
Regulerende instrumenten zijn onder andere de energieprestatie coëfficiënt (EPC) van
woningen en de CO2 uitstoot norm voor motorvoertuigen. Door deze instrumenten probeert de
overheid de milieubelasting van verschillende vervuilende bronnen (geleidelijk) terug te dringen.
Heffingen zijn bijvoorbeeld energiebelasting en accijnzen op benzine. De kosten die gepaard
gaan met vervuilende activiteiten worden verhoogd, waardoor energie- en brandstof verslindende
activiteiten worden ontmoedigd.
Subsidies doen het omgekeerde en stimuleren duurzaamheid. Een sprekend voorbeeld is de
subsidieregelingen voor zonne-energie, die er mede voor heeft gezorgd dat steeds vaker gebruik
wordt gemaakt van deze duurzame energiebron (CBS, 2012a).
Ten slotte spelen communicatieve middelen een kleinere rol, maar toch hebben sommige
campagnes (zoals Het Nieuwe Rijden, waarbij bestuurders werden geïnformeerd over hoe zij zuinig
konden rijden) wel degelijk significante resultaten kunnen boeken.
Binnen bedrijven speelt duurzaamheid in deze tijd vaak een rol in de vorm van Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (MVO). MVO betekent dat een onderneming de verantwoordelijkheid
neemt voor de effecten van haar bedrijfsactiviteiten op mens en milieu (MVO Nederland, z.j.). Hierbij
staat centraal dat ondernemerschap niet alleen gaat over het generen van winst, maar ook het
creëren van waarde op ecologisch en sociaal gebied (MVO Nederland, z.j.).
76
Lean & Green Bouwen 2014
Duurzaam bouwen concept
In deze paragraaf zal een conceptualisatie worden geven van duurzaam bouwen. Het uitgangspunt
hierbij is de triple bottom line van Elkington: people, planet en profit. Dit PPP-concept van duurzaam
is doorontwikkeld in de loop van de tijd en vormt samen met de pijlers van duurzaamheid uit
paragraaf 0, de meest gebruikte en gerefereerde elementen van duurzaam bouwen.
People Planet Prosperity Project
Een van de belangrijkste en bekendste conceptualisaties van duurzaamheid is beschreven door John
Elkington, een adviseur op het gebied van duurzaamheid, in zijn boek 'Cannibals with Forks: the
Triple Bottom Line of 21st Century Business' (1997). Duurzaamheid zit in de overlap tussen de
elementen van de triade people, planet en profit (waarbij profit op een later moment werd
veranderd in prosperity). In Figuur 9 is deze zogenaamde triple bottom line weergeven. Wat opvalt is
dat deze conceptualisatie overeenkomsten vertoond met de drie pilaren van duurzaamheid van de
Verenigde Naties in 2002 (Figuur 37, paragraaf 0). Het people element is vergelijkbaar met de pilaar
sociaal, het planet element met de pilaar milieu en het profit element met de pilaar economisch van
duurzaamheid.
De term profit werd op de VN-top over duurzame ontwikkeling
in Johannesburg (2002) omgezet in de term prosperity
(welvaart), zodat beter duidelijk werd dat het gaat om
daadwerkelijk welvaart in plaats van enkel economische winst
(Verenigde Naties, 2002).
People
Planet
Prosperity
Duijvestein ontwikkelde de triade door in zijn Wegwijzer
Duurzaam Bouwen (BOOM-SI, Milieukundig Onderzoek- &
Ontwerpburo,2006). Het element project werd aan de 3 p’s
toegevoegd. Het project element is relevant binnen de
Duurzaamheid
bouwsector, omdat ruimtelijke kwaliteit hier, in tegenstelling tot
Figuur 39: De triple bottom line: People,
binnen de industrie, een centrale rol speelt. Concluderend kan Planet, Prosperity (gebaseerd op
het concept Duurzaam bouwen gedefinieerd worden aan de Elkington, 1997).
hand van de vier elementen people, planet, prosperity en
project:
People
Planet
Prosperity
Project
77
Het sociale, menselijke aspect, waarbij het gaat om onder andere sociale kwaliteit,
gezondheid, veiligheid, leefbaarheid, (keuze)vrijheid en participatie.
Het natuurlijke aspect, waarbij de aarde centraal staat. Hierbij gaat het om
bijvoorbeeld
milieukwaliteit,
energie,
water,
materiaal,
mobiliteit, afval en natuur.
Het economische aspect van
globale welvaart met aandacht voor
economische
kwaliteit,
winst,
welvaart,
betaalbaarheid,
transparantie,
werkgelegenheid,
bereikbaarheid en beheerbaarheid.
Het ruimtelijke kwaliteitsaspect van
duurzaamheid. Hierbij gaat het om
de relatie met de omgeving,
flexibiliteit, degelijkheid, visuele
kwaliteit en imago.
Figuur 40: De vier P's van duurzaamheid (naar: BOOM-SI,
Milieukundig Onderzoek- & Ontwerpburo, 2006)
Lean & Green Bouwen 2014
Toepassing van duurzaam bouwen
Nu het concept van duurzaam bouwen is vastgelegd, is het van belang te weten hoe duurzaam
bouwen in de praktijk kan worden toegepast. In essentie gaat erom dat de bouwactiviteit zo goed
mogelijke de economische, sociale, ruimtelijke en milieukwaliteit beïnvloed. De toetsing van
duurzaamheid is dan ook het onderzoeken van verschillende soorten duurzaamheidsinvloeden die
plaatsvinden binnen de gehele levenscyclus van het object.
Levenscyclusanalyse
De impact van een product op de wereld speelt zich niet alleen af in de gebruiksfase. Vanuit dit
perspectief is het van belang om bij de bepaling van de duurzaamheid van een gebouw niet alleen te
kijken naar de bouw- en gebruiksfase, maar om de gehele levenscyclus van het gebouw te
onderzoeken, van de winning van grondstoffen tot het verwerken van sloopafval. Het totaal van alle,
door de bouw veroorzaakte, activiteiten bepaalt namelijk in hoeverre een product duurzaam
genoemd mag worden. Dit soort analyse wordt ook wel een levenscyclusanalyse genoemd. Grofweg
bestaat de levenscyclus van een gebouw uit de fases zoals weergegeven in Figuur 42 (Doyle, 2005).
Winning
grondstoffen
Verwerking
tot
materialen
Bouw
Gebruik
Sloop
Figuur 42: Schematische weergave levensfases van een
gebouw
Vanuit het levenscyclus perspectief wordt duidelijk
wat recycling kan doen; hoe beter materialen
kunnen worden terug gewonnen, hoe minder
nieuwe grondstoffen en verwerking nodig is. Een
gerecycled materiaal dat, zonder verwerkingen,
opnieuw in de bouw kan worden gebruikt levert
namelijk geen nieuw emissies op van de fases
grondstofwinning en verwerking.
Ook wordt duidelijk dat het van belang is Figuur 41: Grafische weergave levenscyclus gebouw
om al aan het begin van een bouwproject na te (EeBGuide Project, 2013)
denken over de sloop van het object. De totale
milieubelasting in de sloopfase hangt grotendeels af van het ontwerp en manier van realisatie in
eerder fases. Duurzaamheid waarborgen speelt zich dus niet alleen binnen de deelfases af, maar een
integrale kijk op het geheel van de fases is ook van belang.
Duurzaamheidsimpact van activiteiten in de bouwsector – vijf triades
Binnen dit onderzoek zal de aandacht voornamelijk gevestigd worden op verduurzaming door de
impact van bouwen op het planet element te verlagen. Wanneer hiervoor maatregelen worden
gezocht zal de impact op people, prosperity en project ook worden bepaald, zodat een weloverwogen
keuze gemaakt kan worden.
Planet
Milieubelasting van de bouw
Binnen de verschillende levensfases van een bouwobject wordt het milieu op een aantal manier
belast. In de literatuur worden vijf hoofdcategorieën onderscheiden (Boyle, 2005; Entrop &
Brouwers, 2010):
Energie
Ruimte
Transport
Water
Figuur 43: Vijf hoofdcategorieën van milieubelasting veroorzaakt door de bouwsector
78
Materiaal
Lean & Green Bouwen 2014
Boyle (2005) verbindt vier van de vijf hoofdcategorieën met de levensfases van een gebouw door te
stellen dat: “de impact van de bouw op het milieu wordt veroorzaakt door vervuilende stoffen,
energiegebruik, watergebruik, land degradatie en -gebruik, verbruik van grondstoffen, productie van
afval en verlies van biodiversiteit gedurende de levenscyclus van gebouwen, van de winning van
grondstoffen, verwerking van grondstoffen, bouw, gebruik en sloop” (p.41). De vijfde hoofdcategorie
transport wordt door Boyle niet opgenomen in de definitie, omdat het een indirect gevolg is van
bouwactiviteiten en daarmee een ondersteunende, maar daarmee niet minder belangrijke, rol speelt
met betrekking tot de milieubelasting van de bouw.
Duurzaamheidsmaatregelen
Entrop en Brouwers (2010) presenteren in hun paper ‘Assessing the sustainability of buildings using
a framework of triad approaches’ een vijf triades methode om duurzaamheidsmaatregelen te
beoordelen en af te wegen op basis van de vijf hoofdcategorieën. Deze aspecten zorgen ieder op hun
eigen manier voor een belasting van het milieu en kunnen op drie niveaus worden aangepakt. De
eerste stap is het reduceren van de vraag, vervolgens het gebruik van duurzame bronnen en tot slot
het efficiënt omgaan met eindige bronnen.
Trias Energetica
Energiegebruik
De trias Energetica was de eerste triade van duurzaamheid en hieraan wordt ook vaak de meeste
aandacht besteed. De bronnen die worden gebruikt voor energie zijn op dit moment voornamelijk
fossiele brandstoffen die opraken en zorgen voor emissies. De transitie naar lagere energiebehoeftes
en duurzame energiebronnen is in deze tijd in volle gang. Wat betreft maatregelen en energie zijn de
drie stappen van deze triade:
1. Reductie van energiebehoefte van gebouwen, bijvoorbeeld door het beperken van de
afmetingen, toepassen van isolatie en gebruik te maken van het buitenklimaat waar
mogelijk.
2. Stimulering van het gebruik van hernieuwbare energiebronnen. Daarbij gaat het om zowel
energie verkregen via energieleveranciers als energie opgewekt op eigen perceel met behulp
van de zon of de wind.
3. Efficiënt gebruik van conventionele fossiele energiebronnen. Daarbij gaat het onder andere
om energie-efficiënte installaties in het gebouw en het gebruik van restwarmte.
Trias Toponoma
Ruimtegebruik
De duurzaamheid van een bepaalde maatregel hangt onder meer af van hoe wordt omgegaan met
ruimtegebruik. Refererend aan de definitie van duurzame ontwikkeling van Brundtland is het van
belang dat het ruimtegebruik van gebouwen van de huidige generatie niet in de weg staat van de
mogelijkheden van toekomstige generaties om te voldoen aan hun behoeften. De triade die hierbij
hoort is de trias Toponoma en bestaat uit de volgende stappen:
1. Nieuwe ontwikkeling binnen bestaand bebouwd gebied, zo min mogelijk gebruik van
bestaande ruimte van de natuur.
2. Nieuwe ontwikkeling aan de randen van bestaand bebouwd gebied in natuurlijke gebieden
van laag belang.
3. Nieuwe ontwikkeling in natuurlijke gebieden, maar met zorg dat de impact van deze
ontwikkelen op dat gebied zo laag mogelijk is.
79
Lean & Green Bouwen 2014
Trias Poreutica
Transport
De hoeveelheid en manier van transport speelt een belangrijke rol binnen duurzaamheid. De triade
die hierbij hoort is de Trias Poreutica. Transport staat daarbij voor alle verplaatsingen, zowel
gemotoriseerd als niet-gemotoriseerd, die plaatsvinden binnen de bestaande infrastructuur. De
stappen die horen bij deze triade zijn:
1. Reductie van transportbehoeftes door het clusteren van functies. Korte afstanden zorgen
ervoor dat de behoefte aan gemotoriseerd transport afneemt en de aantrekkelijkheid van
lopen en fietsen toeneemt.
2. Stimulatie van vervoer en transport dat gebruik maakt van hernieuwbare brandstoffen.
Hierbij valt te denken aan het inzetten van vervoermiddelen zoals hybride en elektrische
voertuigen.
3. Efficiënt gebruik van vervoer- en transportmiddelen die gebruik maken van fossiele
brandstoffen. Hierbij valt te denken aan zuinigere vervoersmiddelen, aanpassen van
rijgedrag, stimulatie van carpooling etc.
Trias Hydrica
Watergebruik
Watergebruik is een ander element van duurzaamheid van gebouwen. In Nederland ligt hierbij de
focus op het terugdringen van het persoonlijke watergebruik binnenshuis en een kritische blik op de
kwaliteit van water ten opzichte van het doel dat ermee wordt gediend. De stappen die horen bij
deze Trias Hydrica zijn:
1. Reductie van de watervraag
2. Stimulatie van het gebruik van hernieuwbare waterbronnen zoals het gebruik van
regenwater voor de tuin, toiletten en wasmachines
3. Efficiënt gebruik van drinkwater. Bijvoorbeeld door waterbesparende kranen en
douchekoppen. Daarnaast kan gebruikt water dat van lagere kwaliteit is wellicht dienen voor
andere doelen (zoals de tuin).
Trias Hylica
Materiaalgebruik
De laatste triade is voor het duurzaam omgaan met materiaalgebruik. De productie van
bouwmaterialen brengt een aanzienlijke belasting op het milieu met zich mee. Met betrekking tot
duurzaamheid moeten afwegingen gemaakt worden: het gebruik van hernieuwbare bronnen zoals
hout zorgt voor een lagere milieubelasting van de productie, echter het minder duurzaam
geproduceerde aluminium gaat aanzienlijk langer mee en vergt minder onderhoud. Om deze reden is
het van belang om met behulp van levenscyclusanalyses te bepalen welke materiaal in een bepaalde
situatie het meest duurzaam is. De stappen die horen bij deze trias Hylica zijn:
1. Reductie van de hoeveelheid benodigd materiaal in de bouw, bijvoorbeeld door efficiënte
ontwerpen en het combineren van functies, zodat minder gebouwoppervlak nodig is om te
voorzien in de behoeften
2. Stimulatie van het gebruik van hernieuwbare lokale materialen
3. Efficiënt gebruik van materialen van eindige bronnen, bijvoorbeeld door hergebruik of het
gebruik van oud materiaal binnen een andere functie.
Voorbeelden impact bouw op planet
Nu zal worden behandeld welke impact de bouw kan hebben op het milieu binnen elk van de
levensfases en voor de vijf hoofdcategorieën van milieubelasting (energie, materiaal, water, ruimte
en transport). Voorbeelden worden gegeven alsook mogelijke oplossing die passen bij elk van de
verschillende triadestappen zoals beschreven in paragraaf 0. Daarbij moet vermeld worden dat de
voorbeelden en mogelijke oplossingen slechts ter illustratie zijn en dat er vele andere opties mogelijk
zijn.
80
Lean & Green Bouwen 2014
Beschrijving
Energiegebruik
Boren en oppompen van
aardolie, afgaven van steenkool
en de bijkomende emissies
Materiaalgebruik
Kappen van bomen, winnen van
metaalertsen in mijnen
Ruimtegebruik
Aanwinnen of aanwijzen van
land en dus ontnemen aan
de natuur
1. Beperken van energievraag
van het gebouw over de gehele
levenscyclus.
1. Beperken van de
materiaalbehoefte van het gebouw
over de gehele levenscyclus.
1. In bestaand bebouwd
gebied bouwen.
2. Zo veel mogelijk zonne- en
windenergie gebruiken.
2. Zo veel mogelijk duurzame
materiaalbronnen gebruiken (bv.
zachthout i.p.v. beton).
Vb. maatregel per
triadestap
De winning van grondstoffen voor de bouw gaat gepaard met milieubelasting in de vorm van emissies
en het opraken van eindige grondstoffen. Emissies komen vrij bij het boren naar onder andere
aardolie en aardgas (voor energieopwekking of materialen), het oppompen van water en de winning
van bijvoorbeeld metaalertsen en hout. Het aanwinnen van ruimte kan ook worden gezien als
grondstofwinning, waarbij milieubelasting kan optreden in de vorm van verlies van leefruimte van
planten en dieren.
Het verduurzamen van deze levensfase moet gezocht worden in het reduceren van de
behoefte naar grondstoffen, het gebruiken van hernieuwbare bronnen en het efficiënt winnen van
grondstoffen.
Voorbeeld
Grondstofwinning
3. Efficiënte winning van
eindige energiebronnen zoals
steenkool.
3. Alleen metalen gebruiken waar
noodzakelijk en op een efficiënte
manier.
2. Alleen nieuwe gebieden
aanwinnen in natuur van
laag belang.
3. Ruimtelijk efficiënt
bouwen in bestaand
natuurgebied.
Beschrijving
Transport
Transporteren van aangewonnen
zand naar glasfabrieken en
betoncentrales
Materiaalgebruik
Mixen van beton, smelten van
staal, zagen van hout, productie
van isolatiemateriaal
Watergebruik
Afvalstoffen en
energiegebruik van
waterzuiveringsinstallaties
1. Beperken van
materiaalbehoefte of waar
mogelijk lokale materialen
gebruiken.
1. Beperken van materiaalgebruik
en alleen materialen gebruiken die
minimale milieubelasting
veroorzaken tijdens verwerking.
1. Drinkwater alleen
gebruiken waar noodzakelijk
(reductie zuiveringsvraag).
2. Duurzaam transport waar
mogelijk, zoals per trein of
binnenvaart.
2. Alleen materialen gebruiken die
duurzaam geproduceerd worden.
2. Duurzame waterbronnen
gebruiken zonder zuivering
waar mogelijk.
3. Efficiënte verwerking van
grondstoffen tot materialen.
3. Efficiënt zuiveringsproces
van water tot drinkwater.
Vb. maatregel per triadestap
De verwerking van grondstoffen tot bruikbare materialen en middelen voor de bouw gaat ook gepaard
met belasting van het milieu. Zo moeten grondstoffen getransporteerd worden naar
verwerkingslocaties en moeten allerlei verwerkingsstappen worden uitgevoerd om bruikbare
bouwmaterialen te creëren. Naast de verwerking tot bouwmaterialen moet ook aangewonnen water
gezuiverd worden tot drinkwater in deze fase en moet land bouwrijp worden gemaakt.
Het verduurzamen van deze levensfase moet gezocht worden in het reduceren van de
behoefte naar bouwmaterialen en andere middelen, het gebruiken van duurzame bronnen en het
efficiënt verwerken van grondstoffen.
Voorbeeld
Verwerking tot materialen
3. Efficiënt transporteren van
materialen, bijvoorbeeld door zo
groot mogelijke materiaalorders.
Bouw
81
Beschrijving
Transport
Aan- en afvoer van materiaal,
transport op en rond de
bouwplaats (ook verticaal)
Materiaalgebruik
Beton storten, muren metselen,
isolatie plaatsen, stijgers plaatsen
Energiegebruik
Energiegebruik van materieel
1. Just-in-time aflevering,
waardoor tussenopslag en transport niet nodig is.
1. Slim ontwerpen, bijvoorbeeld
door de hoeveelheid bekisting te
beperken.
1. Slim ontwerpen en plannen
zodat minimale energie nodig is
voor de bouw.
2. Duurzaam transport
realiseren, bijvoorbeeld door
elektrisch materieel.
2. Duurzame materialen gebruiken
voor bevestigingspunten (bv
duurzame lijmsoorten).
3. Efficiënt vervoeren van
materialen, juiste materieel voor
juiste taken. Beperken van
verticaal transport etc.
3. Slim en foutbestendig uitvoeren
van taken, bijvoorbeeld metselen.
2. Duurzaam energiegebruik op
de bouw, d.m.v. bijvoorbeeld
elektrisch materieel waar
mogelijk.
Vb. maatregel per triadestap
In de bouwfase wordt het milieu vooral belast in de vorm van transporten, het gebruik van materialen op
de bouwplaats en het energiegebruik voor de realisatie van gebouwen. Materialen moeten naar de
bouwplaats worden getransporteerd via bijvoorbeeld vrachtwagens (emissies) en worden vervolgens
verplaatst op de bouwplaats met behulp van bijvoorbeeld kruiwagens en kranen. Op de bouwplaats
worden bepaalde materialen gebruikt van stijgers tot vloeibaar beton. Het energiegebruik van
bouwactiviteiten vormt een derde manier waarop het milieu wordt belast.
Verduurzaming van deze levensfase moet gezocht worden in het reduceren van de benodigde
bouwactiviteiten door efficiënt ontwerpen en plannen, duurzaam en efficiënt transport en foutbestendig
en efficiënt werken.
Voorbeeld
Lean & Green Bouwen 2014
3. Efficiënt omgaan met
energie, beperken van
brandstofgebruik.
Beschrijving
Watergebruik
Watergebruik in badkamer en
keuken, watergebruik voor
irrigatie tuin
Materiaalgebruik
Beton storten, muren metselen,
isolatie plaatsen, stijgers plaatsen
Energiegebruik
Energiegebruik voor
verwarming van het gebouw
1. Bewustwording vergroten van
watergebruik en watervraag per
persoon reduceren.
1. Onderhoudsvrij of
onderhoudsarm ontwerpen.
1. Energievraag beperken door
gebruikersgedrag te
beïnvloeden (verwarming lager
e.d.).
Vb. maatregel per triadestap
In de gebruiksfase van een gebouw is sprake van een significante milieubelasting. Energie en
watergebruik zijn hiervan duidelijke voorbeelden. Het gebouw gebonden energiegebruik (energie voor
verwarmen, ventileren en verlichten van het gebouw) en niet-gebouw geboden energiegebruik
(elektrische apparaten e.d.). Een ander belangrijk element is onderhoud, keuzes in de ontwerpfase
bepalen grotendeels welk onderhoud nodig is op welk moment. De milieubelasting die gepaard gaat met
de materialen en uitvoering van het onderhoud moet daarbij al in een vroeg stadium worden
meegenomen.
Verduurzaming moet gezocht worden in het slim ontwerpen van het gebouw, zodat zo min
mogelijke water, materiaal en energie nodig is. Daarnaast moeten er mogelijkheden worden gezocht om
duurzame middelen te gebruiken, bijvoorbeeld in de vorm van regenwater, duurzame coatings en
hernieuwbare energiebronnen. Tot slot moet gestreefd worden naar efficiëntie en een zo laag mogelijke
milieubelasting van activiteiten in deze fase.
Voorbeeld
Gebruik
2. Regenwater gebruiken voor
toilet en irrigatie van de tuin.
3. Grijswatersystemen
gebruiken.
82
2. Duurzame
onderhoudsmaterialen gebruiken
en hiermee rekening houden in
ontwerpfase.
3. Efficiënt uitvoeren van nietduurzaam onderhoud.
2. Duurzame energie gebruiken,
zoals zonnepanelen en
windenergie.
3. Efficiënt energiegebruik door
HR-verwarmingsketel.
Lean & Green Bouwen 2014
Beschrijving
Ruimtegebruik
Grondvervuiling en
ongeschiktheid voor natuurlijke
ontwikkeling
Materiaalgebruik
Onbruikbaar betonafval, plastics
en isolatiemateriaal
Energiegebruik
Energiegebruik tijdens sloop
van betonnen onderdelen
1. Bouwen op een zodanige
manier dat de ruimte
teruggegeven kan worden aan de
natuur.
1. Optimalisatie van ontwerp,
minimaliseren van hoeveelheid
onbruikbaar sloopmateriaal.
1. Beperken noodzaak tot
sloop, bijvoorbeeld door
herbruikbaarheid van skelet.
2. Duurzame materialen
gebruiken, die zonder
verwerkingstappen hergebruikt
kunnen worden.
2. Duurzame energie gebruiken
tijdens de sloop.
Vb. maatregel per triadestap
De milieubelasting die gepaard gaat met het slopen van gebouwen blijft vaak buiten beschouwing in de
ontwerpfase. Toch is dit een belangrijke fase voor duurzaamheid. De mate waarin bijvoorbeeld de locatie
opnieuw te gebruiken is voor bouw of teruggave aan de natuur, de herbruikbaarheid van sloopafval en de
energie die nodig is om de sloopactiviteiten uit te voeren hebben invloed op het milieu.
Verduurzaming met betrekking tot sloop zou zich voornamelijk af moeten spelen in de
ontwerpfase. Het is van belang van tevoren te bepalen hoe het gebouw gesloopt kan worden en hoe om
moet worden gegaan met elk van de materialen. Bouwafval moet beperkt worden, duurzaam hergebruik
moet zoveel mogelijk gestimuleerd worden en de manier van slopen moet zo min mogelijk effect hebben
op het milieu.
Voorbeeld
Sloop
2. Compenseren van
milieubelasting op andere
locatie.
3. Efficiënt omgaan met
natuurlijke ruimte en
milieubelasting zo beperken.
3. Modulair bouwen, waarbij
materialen hergebruikt kunnen
worden zonder
verwerkingsstappen.
3. Modulair bouwen, waardoor
modulaire ontkoppeling kan
plaatsvinden in sloopfase in
plaats van sloop van
onderdelen.
Afwegingen bij het selecteren van verduurzamingsmaatregelen
Zoals te zien is in bovenstaande tabellen heeft de bouw op verschillende manieren invloed op het
planet aspect van duurzaamheid. Van belang is dat er gezocht wordt naar integrale verduurzaming,
waarbij wordt afgewogen welke mogelijkheden er zijn om de gehele milieubelasting van het object te
reduceren. Door vervolgens binnen de triades te zoeken naar mogelijke maatregelen kan
verduurzaming op dit aspect gerealiseerd worden.
People, Prosperity en Project
Om te bepalen wat de impact van een bepaald object of een maatregel is op het people, prosperity
en project element van duurzaamheid moet antwoord worden gegeven op de vragen:
People
Wat is de impact van het object of de maatregel op sociale kwaliteit in de vorm van
gezondheid, veiligheid, leefbaarheid, (keuze)vrijheid en participatie?
Prosperity
Wat is de impact van het object of de maatregel op economische kwaliteit in de vorm
van winst, welvaart, betaalbaarheid, transparantie, werkgelegenheid, bereikbaarheid
en beheersbaarheid?
Project
Wat is de impact van het object of de maatregel op ruimtelijke kwaliteit in de vorm
van de relatie met de omgeving, flexibiliteit, degelijkheid, visuele kwaliteit en imago?
Aangezien dit onderzoek zich met name richt op verduurzaming met betrekking tot de elementen
van planet zullen bovenstaande vragen kwalitatief worden beantwoord. Het is weliswaar mogelijk
om kwantitatieve criteria op te stellen, maar dit valt buiten de scope van dit afstudeeronderzoek.
83
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage B
Processchema's deelprocessen
Figuur 44: Stroomschema's deelprocessen Acquireren,
Schetsontwerp, Definitief ontwerp en Bouwaanvraag 1/2.
84
Lean & Green Bouwen 2014
Figuur 45: Stroomschema's deelprocessen Acquireren, Schetsontwerp, Definitief ontwerp en Bouwaanvraag 2/2.
85
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage C
Voorbeelden waardefactoren van Kano, Seraku, Takahashi
& Tsuji (1984)
In deze bijlage zijn ter verduidelijking van de waardefactoren van Kano, Seraku, Takahashi & Tsuji (1984),
drie voorbeelden opgenomen.
Voorbeeld basisfactor
Een voorbeeld van een basisfactor kan inbraakveiligheid zijn. De klant gaat ervan uit dat de woning
voldoende inbraakveilig is. Een bepaald redelijk niveau van inbraakveiligheid wordt verondersteld en
hieraan moet dan ook geheel voldaan worden. De klant zal ontevreden zijn wanneer niet voldaan
wordt aan deze impliciete verwachting, maar overschrijding van de verwachting betekent niet dat de
klant nog tevredener is; zware inbraakveilige deuren en ramen kunnen dan investeringen zijn die
geen toegevoegde waarde hebben voor de klant.
Voorbeeld prestatiefactor
Een voorbeeld van een prestatiefactor kan de prijs zijn. Hoe beter de daadwerkelijke prijs
overeenkomt met de prijs die de klant voor ogen had, hoe groter de klanttevredenheid. Wanneer het
bedrijf investeert in het reduceren van de kostprijs, en dus het beter voldoen aan de verwachtingen
van de klant, heeft dit ongeacht de uitgangssituatie positieve effecten.
Voorbeeld enthousiasmerende factor
Een voorbeeld van een enthousiasmerende factor kan toekomstgerichtheid zijn. Een klant die een
woning laat bouwen kan hierbij geen oog hebben voor de toekomstgerichtheid. Het kan echter wel
voorkomen dat de klant na realisatie van de woning beseft dat met een aantal gemakkelijke
aanpassingen de woning geschikt kan zijn voor gebruik door senioren. Daarmee bezit de woning
kwaliteiten, en dus waarde, terwijl dit niet expliciet is gedefinieerd door de klant. Daar komt bij dat
de klant niet ontevreden zou zijn geweest in het geval de woning niet toekomstgericht zou zijn, de
klant wist immers van tevoren niet dat deze factor toegevoegde waarde zou brengen.
86
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage D Waarde onderzoek SelektHuis
In deze bijlage is een uitgebreide beschrijving opgenomen van het onderzoek dat is verricht naar de
betekenis van het begrip waarde voor de klant. Eerst wordt een beschrijving gegeven van de
onderzoeksopzet, waarna het enquêteformulier en de resultaten worden gepresenteerd.
Onderzoeksopzet
In eerste instantie zijn alle commercieel adviseurs van de SelektHuis benaderd. Deze adviseurs
hebben het meeste directe contact met de klant en de aanname is dan ook dat zij het beste in staat
zijn om aan te geven wat waarde voor de klant precies inhoudt. Vanwege de beperkte initiële rol van
het waardeonderzoek is ervoor gekozen om niet de klanten zelf te benaderen, maar om op een
snelle manier indirect deze informatie te verzamelen.
Vervolgens zijn een aantal andere personen benaderd binnen de organisatie die vanuit hun rol ook in
min of meerdere mate in contact komen met de klant. In totaal hebben 13 van de 15 aangeschreven
medewerkers de enquête ingevuld.
Tabel 18: Overzicht van de 13 geënquêteerde medewerkers van SelektHuis
#
1
1
1
1
1
1
7
Respondenten
Ontwerper/ Hoofd tekenkamer
Tekenaar/Energie en duurzaamheid
Service coördinator
Uitvoerder/ KAM coördinator
Werkvoorbereider
Hoofd Verkoop Binnendienst
Commercieel adviseurs
87
Initialen (t.b.v. resultatentabel)
H. Evers (HE)
M. de Graaf (MdG)
J. Averink (JA)
J. de Graaf (JdG)
W. Pelzer (WP)
A. Scheppink (AS)
S. Dorst (SD), P. den Hollander (PdH), M. de Keijzer (MdK),
M. de Ruiter (MdR), M. Heikoop (MHei), M. Holkema (MH),
D. aan de Wiel (DadW).
Lean & Green Bouwen 2014
Onderzoek klanttevredenheidsfactoren
Auteur:
Jasper Konijnenberg
April 2013
Student Universiteit Twente & Afstudeerder bij SelektHuis
Zoals jullie misschien al weten ben ik vanuit Universiteit Twente bezig met een afstudeeronderzoek
op het gebied van duurzaam en Lean bouwen. Ik heb inmiddels mijn voorverslag afgemaakt en ga nu
het bouwproces (van eerste klantcontact tot nazorg) van SelektHuis globaal in kaart brengen.
Nu wil ik graag een soort globaal klantprofiel opstellen van een klant die een sleutelklare Jungfrau
koopt. Daarbij wil ik graag een lijstje met factoren maken die de klant belangrijk vindt. Denk daarbij
aan de volgende zaken: veiligheid, comfort, prijs, onderhoud, bouwtijd, ruimte etc. Ik wil graag vanuit
verschillende perspectieven weten hoe er binnen SelektHuis wordt gedacht over wat de klant
belangrijk vindt. Daarom schrijf ik hiermee de op dit moment relevante afdelingen aan.
Mijn vraag is of jullie het volgende willen doen:
1.
2.
3.
Weeg af in hoeverre de klant elk van de factoren uit tabel 1 belangrijk vindt. Vul dit in op
het invulformulier (laatste blad), waarbij de factor op plek 1 het belangrijkst is en de factor
op de laatste plek het minst belangrijk.
Probeer voor elk van de factoren te bepalen of het een basis-, prestatie of
enthousiasmerende factor is (uitleg zie hier onder). Vul dit vervolgens in de tabel in. Hierbij
kan gebruik worden gemaakt van de hoofdletters B (basis factor), P (prestatiefactor) en
E (enthousiasmerende factor).
Retourneer via e-mail of op papier
Stap 1
In onderstaande tabel heb ik factoren weergegeven die naar mijn idee belangrijk kunnen zijn voor de
klant. (In tabel 3 is een korte omschrijving van elke factor opgenomen). Mochten er naar jullie idee
nog factoren missen geeft dat dan op het invulformulier aan. Van deze factoren wil ik jullie vragen
om ze op volgorde te zetten voor een gemiddelde Jungfrau-koper. Het gaat daarbij om het algemene
idee, ik snap dat elke klant anders is maar hoop dat er wel een redelijk algemeen beeld geschetst kan
worden.
Tabel 19: Factoren voor klanttevredenheid
Factoren
Veiligheid
Esthetica
Nazorg
Begeleiding
Indeling
Prijs
Toekomstgerichtheid
Onderhoud
Comfort
Garantie
Duurzaamheid
Verkoopbaarheid
Geluid
Ruimte
???
Kwaliteit
Keuze vrijheid
Bouwtijd
Energiezuinigheid
???
Stap 2
Wat ik ook graag wil weten is wat voor soort factoren het zijn. Daarbij zijn in de theorie drie soorten
factoren te onderscheiden: basis factoren, prestatiefactoren en enthousiasmerende factoren. Ik wil
graag weten hoe jullie elk van de bovenstaande factoren inschatten als ze onder één van de drie
categorieën moeten worden ingedeeld. Vul dit ook in op het invulformulier.
[Op deze plek stonden de uitleg van de drie soorten waardefactoren (zoals beschreven in paragraaf
Bijlage C en de voorbeelden van de drie soorten waardefactoren uit Bijlage C, deze zijn hier
weggelaten om ruimte te besparen]
88
Lean & Green Bouwen 2014
Stap 3
Graag ontvang ik de ingevulde formulieren retour. Dit mag digitaal via e-mail of op papier.
Voor vragen en opmerkingen ben ik te bereiken via e-mail ([email protected]) of via
(0548) 53 75 35.
Alvast hartelijk bedankt voor de medewerking,
Jasper Konijnenberg
Afstudeerder Universiteit Twente
Tabel 20: Omschrijving van de verschillende factoren
Factor
Veiligheid
Esthetica
Nazorg
Begeleiding
Indeling
Prijs
Toekomstgerichtheid
Onderhoud
Comfort
Garantie
Duurzaamheid
Verkoopbaarheid
Geluid
Ruimte
Kwaliteit
Keuze vrijheid
Bouwtijd
Energiezuinigheid
89
Omschrijving
De veiligheid van de woning tegen bijvoorbeeld ongelukken, brand, inbraak etc.
De uiterlijke kwaliteit of schoonheid van en in de woning
Nazorg voor de klant, mate waarin klanttevredenheid ook na oplevering van belang blijft
Begeleiding van de klant gedurende het hele proces van eerste afspraak tot oplevering
De indeling van de woning, de mogelijkheden voor startbouw en de mogelijkheden om dit
in de toekomst nog te veranderen
De algehele prijs van het bouwproject
De mate waarin de woning aanpasbaar is in de toekomst, bijvoorbeeld voor gebruik voor
mensen die slecht ter been zijn of veranderende gezinssituaties.
De benodigde hoeveelheid en frequentie van onderhoud tijdens de gebruiksfase
Het comfort van de woning, bijvoorbeeld met betrekking tot temperatuur, ventilatie etc.
De geboden garantie voor de woning en verleende diensten
De mate van duurzaamheid van de woning en het bouwproces met betrekking tot o.a.
materialen, energie, water, transport en ruimtegebruik
De mate waarin de woning op een later moment geschikt blijft om te verkopen. Daarbij
gaat het met name om de vraag of de klant het belangrijk vind dat de eigen keuzes er niet
voor zorgen dat zij later met een onverkoopbaar huis komen te zitten.
De mate van geluidshinder van en in de woning
De ruimte die de woning biedt voor dagelijks gebruik
De kwaliteit van producten en diensten die door SelektHuis worden geleverd
De vrijheid voor eigen inbreng van de klant, zowel qua ontwerp als planning als materiaal
etc.
De tijd die nodig is om tot een opgeleverde woning te komen
De energiezuinigheid van de te bouwen woning
Lean & Green Bouwen 2014
Invulformulier
Factoren
Veiligheid
Esthetica
Nazorg
Begeleiding
Indeling
#
Naam:
Prijs
Toekomstgerichtheid
Onderhoud
Comfort
Garantie
Duurzaamheid
Verkoopbaarheid
Geluid
Ruimte
???
Factor
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19 en/of 20 alleen gebruiken als je een nieuwe factor hebt bedacht
19
20
90
Kwaliteit
Keuze vrijheid
Bouwtijd
Energiezuinigheid
???
Soort factor
Tabel 21: Resultatentabel waarde-onderzoek, met horizontaal de geënquêteerde medewerkers (initialen) en verticaal de verschillende waardefactoren. De waarden in de tabel geven aan
op welke positie de geënquêteerden de waardefactoren plaatsen (meest belangrijk = 1, minst belangrijk = 18). De waarde zijn opgeteld en vervolgens is een ranking bepaald van de
factoren.
Waardefactoren
Prijs
HE
MdG
JA
JdG
WP
AS
SD
PdH
MdK
MdR
MHei
MH
DadW
Totaal
Ranking
2
5
1
6
1
4
1
2
2
3
1
2
1
31
1
10
9
15
2
8
8
2
9
13
7
7
4
11
105
5
Keuze vrijheid
6
2
8
18
4
7
3
7
18
2
3
8
4
90
4
Kwaliteit
1
4
7
14
2
1
4
1
1
6
2
6
2
51
2
Comfort
9
12
5
11
7
6
5
6
7
8
13
9
14
112
7
Ruimte
14
13
9
17
5
5
6
3
16
1
15
1
10
115
8
Indeling
15
6
2
12
6
2
7
4
10
9
4
3
5
85
3
Toekomstgerichtheid
18
14
3
10
11
16
8
15
6
4
8
10
6
129
11
8
7
14
9
12
11
9
5
9
15
12
5
8
124
10
Verkoopbaarheid
16
15
4
15
13
18
10
11
5
5
17
13
18
160
15
Energiezuinigheid
12
10
17
4
9
13
11
12
14
10
6
11
7
136
13
Bouwtijd
7
3
6
5
17
10
12
10
3
11
11
12
9
116
9
Garantie
4
11
12
13
15
9
13
8
8
14
10
14
3
134
12
Begeleiding
3
1
10
1
16
3
14
13
11
13
5
7
12
109
6
17
17
16
3
3
15
15
14
4
12
9
15
13
153
14
5
8
13
7
18
12
16
16
12
16
16
16
15
170
16
Veiligheid
13
16
11
8
10
14
17
18
15
17
14
17
17
187
17
Geluid
11
18
18
16
14
17
18
17
17
18
18
18
16
216
18
171
171
171
171
171
171
171
171
171
171
171
171
171
1026
Esthetica
Onderhoud
Duurzaamheid
Nazorg
Controle totaal
Resultaten soorten waardefactoren
0%
20%
Verdeling type factoren
40%
60%
80%
100%
Prijs
Kwaliteit
Indeling
Keuzevrijheid
Esthetica
Begeleiding
Waardefactoren
Comfort
Ruimte
Bouwtijd
Onderhoud
Basis
Prestatie
Enthousiasmerend
NVT
Toekomstgerichtheid
Garantie
Energiezuinigheid
Duurzaamheid
Verkoopbaarheid
Nazorg
Veiligheid
Geluid
Figuur 46: Resultatenspreiding soorten waardefactoren, met horizontaal de antwoordverdeling (basis, prestatie,
enthousiasmerend of NVT (geen antwoord) en verticaal de verschillende waardefactoren.
Toedeling soorten waardefactoren
In Figuur 46 is de spreiding van de antwoorden te zien wat betreft het soort waardefactor volgens de
theorie van Kano, Seraku, Takahashi & Tsuji, (1984). Op basis van de verdeling is bepaald welke type
waardefactor volgens de respondenten het meest toepasselijk is. Hierbij ligt de grens op 50%.
Wanneer 50% van de respondenten óf meer voor één van de soorten waardefactoren kiest
(bijvoorbeeld basis bij de waardefactor geluid) wordt aangenomen dat de waardefactor van die soort
is. Wanneer de drie soorten vergelijkbare aantallen respondenten hebben dan wordt de conclusie
onbekend getrokken (bijvoorbeeld in het geval van de waardefactor indeling) en wanneer twee van
de drie soorten een gelijk aantal respondenten hebben worden beide soorten als mogelijkheden
genoemd (bijvoorbeeld in het geval van de waardefactor kwaliteit).
Bijlage E
Voorbeeld bestellijst
In deze bijlage is, ter verduidelijking van de logistieke procesbeschrijving, een deel van een bestellijst
opgenomen die leidend is tijdens het gereed maken van de verschillende vrachten naar de bouw. Het
weergegeven deel van de bestellijst is het eerste blad van de bestellijst voor het onderdeel
kapplaatsen.
Figuur 47: Afbeelding bestellijst t.b.v. kapplaatsen (intern document)
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage F
Overzicht Interviews SelektHuis medewerkers
In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de interviews die zijn afgenomen binnen SelektHuis
om een duidelijk beeld te krijgen bij het SelektHuis proces.
Tabel 22: Overzicht geïnterviewde medewerkers SelektHuis, allen met meer dan 6 jaar ervaring bij het bedrijf
Naam
Dhr. M. de Graaf
Dhr. A. Scheppink
Dhr. S. Dorst
Dhr. W. Pelzer
Dhr. H. Harbers
Dhr. J. Bak
94
Functie
Bouwkundig Tekenaar, Energie & Duurzaamheid
Hoofd Verkoop Binnendienst
Commercieel Adviseur, Vestigingsleider (Tholen)
Werkvoorbereider
Logistiek
Projectbegeleider
Datum
11-04-2013
15-04-2013
24-04-2013
06-05-2013
15-05-2013
14-06-2013
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage G
Detailgegevens bouwafvalonderzoek
In deze bijlage is, ter verduidelijking van het onderzoek naar bouwafval, een afbeelding opgenomen
van het registratieformulier dat op de bouwplaats is gebruikt om vast te stellen welk en hoeveel
bouwafval er bij de onderzochte projecten werd aangetroffen. Daarnaast wordt uitgebreide data
opgenomen van de bouwafvalinventarisatie bij vijf lopende SelektHuisprojecten.
Figuur 48: Afbeelding registratieformulier bouwafval (eigen werk)
95
Lean & Green Bouwen 2014
Resultaten Bouwafvalinventarisatie
Tabel 23: Bevindingen bouwafval project Hall
Hall
Materiaal
Percentage
Hout
20%
Kunststof
Karton
Isolatie wol
Keetafval
Overig
Beschikbaar
Totaal
15%
5%
< 5%
< 5%
5%
50%
100%
Beschrijving
Latten t.b.v. bevestiging plastic beschermfolie, kapotte
bouwplanken, houten elementent.b.v. stevigheid transporten
Tie-wraps, verpakkingsmateriaal van stenen, mortel en glaswol
Verpakkingsmateriaal, dozen
Restant strookjes glaswol
Diverse soorten schaftafval
o.a. cementresten, touw
Ommen
Tabel 24: Bevindingen bouwafval project Ommen (* = kunststof apart afgevoerd naar werf Rijssen)
Materiaal
Hout
Kunststof
Karton
Isolatie wol
Keetafval
Overig
Beschikbare ruimte
Totaal
Percentage
40%
5%*
20%
10%
5%
5%
15%
100%
Beschrijving
Pallets, latten en planken (voornamelijk verpakking)
Binddraad rietpakketten, verpakkingsmateriaal
Verpakkingsmateriaal, dozen
Restant strookjes glaswol
Algemeen schaftafval,
o.a. touw en beton
Vooral loze ruimte tussen afval
Apeldoorn
Tabel 25: Bevindingen bouwafval project Apeldoorn
Materiaal
Hout
Kunststof
Karton
Dakpannen
Keetafval
Overig
Beschikbare ruimte
Totaal
Percentage
5%
5%
5%
5%
< 5%
< 5%
75%
100%
Beschrijving
Diverse latten en rest hout
Verpakkingsmateriaal, tie-wraps
Verpakkingsmateriaal
Restanten pannen hangen en gebroken pannen
Algemeen schaftafval
Divers
Hall (2)
Tabel 26: Bevindingen bouwafval project Ommen
Materiaal
Hout
Kunststof
Karton
Keetafval
Overig
Beschikbare ruimte
Totaal
96
Percentage
15%
5%*
5%
< 5%
< 5%
70%
100%
Beschrijving
Latten, planken, blokjes
Kunststof mogelijk apart afgevoerd naar werf in Rijssen
Verpakkingsmateriaal
Algemeen schaftafval
Divers
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage H Registratieformulier prefabricageprocessen
In deze bijlage is, ter verduidelijking van het prefabricage onderzoek, een afbeelding opgenomen van
het registratieformulier dat in de prefabricage hal is gebruikt om de verschillende activiteiten binnen
de onderzochte deelprocessen vast te leggen, inclusief tijdsduur en eventuele opmerkingen.
Figuur 49: Afbeelding registratieformulier prefabricage (eigen werk)
97
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage I
Voorbeeld afkortstaat
In deze bijlage is, ter verduidelijking van het deelproces Afkorten een voorbeeld opgenomen van een
afkortstaat. Deze afkortstaat wordt door de prefab-medewerkers gebruikt om vuren houten
elementen op de juiste lengte af te korten, ten behoeve van montage van een topgevel.
Figuur 50: Afbeelding afkortstaat, project 261322. Met in de tweede kolom het aantal af te korten
elementen en in de andere kolommen de instructie wat betreft te gebruiken materialen, zaaghoeken en
lengtes. (intern document)
98
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage J
Resultaten prefabricageonderzoek
In deze bijlage volgt een procesbeschrijving van verschillende deelprocessen op het gebied van de
prefabricage van topgevels en de montage van een luifeldak. Eerst wordt de onderzoeksmethode
beschreven die is gebruikt, waarna de resultaten het onderzoek naar de deelprocessen Afkorten,
Montage en Afmontage van een topgevel en Montage luifeldak worden gepresenteerd.
Onderzoeksmethode
De in Tabel 27 opgenomen deelprocessen zijn onderzocht om vast te stellen uit welke activiteiten de
productie van de diverse bouwelementen bestaat. Om de deelprocessen te kunnen vastleggen is een
registratieformulier opgesteld (zie Bijlage H). Op dit formulier zijn alle deelstappen opgenomen die
worden ondernomen, met daarbij de gemeten tijdsduur (m.b.v. een horloge).
Tabel 27: Overzicht onderzochte deelprocessen prefabricage
Verwijzing fig..
A
B
C
D
E
Deelproces
Afkorten
Montage
Afmontage
Afmontage + kozijn plaatsen
Montage luifeldak
Project nr.
265133
261322
261322
265133
264648
Datum
24-06-2013
18-06-2013
19-06-2013
08-07-2013
27-08-2013
Extra informatie
Bijlage X.1
Bijlage X.2
Bijlage X.2
Bijlage X.3
Bijlage X.4
Deelprocessen A t/m D hebben te maken met de productie van topgevels. In het algemeen begint
prefabricage altijd met afkorten, vervolgens montage van de houtelementen tot een frame, dan
afmontage van het frame (o.a. isoleren en bekleden) en tot slot plaatsing van (eventuele) kozijnen.
Aangezien de onderzochte deelprocessen niet van één enkel project zijn kan niet gesteld worden dat
de onderzochte deelprocessen elkaar opvolgen. Deelproces D betreft de gecombineerde
deelprocessen afmontage en kozijn plaatsen van een topgevel, en deelproces E is het merendeel van
het montageproces van een luifeldak.
De procesbeschrijvingen bestaan allereerst uit een tekstuele beschrijving van de activiteiten, met per
stap een verwijzing naar de tabel in de vorm van een volgnummer. Dit volgnummer is opgenomen in
een tabel zoals te zien in Tabel 28. In de tabel zijn de volgende zaken opgenomen: naam van de
activiteit, tijdsduur, waardetoevoegend (groen)/niet waardetoevoegend (rood) op basis van de
waarde definitie en in het geval van een niet-waardetoevoegende activiteit het soort verspilling dat
optreedt de theorie van Kono en/of Koskela (1994).
volgnummer
#
1
2
waardetoevoegend
niet waardetoevoegend
Activiteiten
Afkorten houtelementen
Stap A
Stap B
soort verspilling (Kono, zie §3.2.2)
Tijd
Soort verspilling
2 min
2 min
Totaal 4 min: 2/2
Tabel 28: Opbouw tabellen procesbeschrijvingen
prefab processen
totale
doorlooptijd
Onnodige beweging
totaal
totaal niet
waardetoevoegend waardetoevoegend
Soorten verspillingen
De volgende soorten verspillingen worden onderscheiden binnen de deelprocessen:




Overproductie
Defecten
Onnodig transport
Overbewerking
99




Onnodige voorraad
Wachten
Onnodige beweging
Onbenutte kennis/kunde


Controle
Opruimen/ordenen
Lean & Green Bouwen 2014
Procesbeschrijving Afkorten
Het proces afkorten begint op het moment dat de prefab medewerker de
afkortstaat (zie Bijlage I) van de werkvoorraad oppakt in de afkortruimte van
de prefab hal. Eerst wordt een lege transportkar opgehaald (Figuur 52, (1)),
waarna het werk wordt voorbereid door de tekening te lezen (2). Vervolgens
wordt het zaagwerk gestart met het afkorten van de randstroken (3) en het
vrezen van sleuven ,waarin tijdens de afmontage afdichtingsprofielen worden
aangebracht (4). De afgekorte elementen worden verzameld op een kar (zie
Figuur 52). Na nogmaals een aantal elementen te zagen (5), te vrezen (6) en
nog een periode van zaagwerk (7) worden de elementen op de kar geordend
zodat zij tijdens de montage gemakkelijk te verwerken zijn (8). Het zaagwerk
gaat verder (9), waarna een pauze volgt en daaropvolgend een controle van de
stand van zaken (10). Het afkorten gaat verder (11) en vervolgens worden
kromme planken van de voorraad opzij geschoven ten behoeve van
werkgemak (12). De prefab medewerker kort nog een aantal elementen af
(13). Uit een consistentiecontrole van afkortstaat met tekening blijkt dat een
aantal elementen uit de tekening niet zijn opgenomen in de afkortstaat, deze
fout corrigeert de medewerker en de extra elementen worden afgekort (14).
Het zaagwerk gaat verder (15) waarna de medewerker de kar met afgekorte
elementen nogmaals ordent (16). Het zaagwerk is klaar en de medewerker
ruimt de werkplek en de houtvoorraad op (17). Vervolgens wordt de kar
gereedgemaakt voor verplaatsing en tijdelijke opslag door versteviging aan te
brengen in de vorm van tie-wraps (18). Tot slot verplaatst de medewerker de
kar naar de tijdelijke opslagplek (19).
Figuur 52: Verzamelkar
afgekorte elementen
Figuur 51: Zaagtafel en machine
Tabel 29: Verloop deelproces Afkorten houtelementen
#
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
Activiteiten
Tijd
Afkorten houtelementen
Lege kar ophalen
2 min
Voorbereiden (tekeningen lezen)
1 min
Zagen randstroken
2 min
Vrezen sleuven t.b.v. afdichtingsprofielen
2 min
Zagen elementen
6 min
Vrezen sleuven t.b.v. afdichtingsprofielen
2 min
Zagen elementen
2 min
Afgekorte elementen ordenen op kar
1 min
Zagen elementen
6 min
Controle stand van zake (na pauze)
2 min
Zagen elementen
3 min
Nieuwe kromme planken opzij schuiven van voorraad
1 min
Zagen elementen
11 min
Controleren, waarnemen van fout en bijwerken van
5 min
afkortstaat
Zagen elementen
10 min
Afgekorte elementen ordenen op kar
1 min
Opruimen werkplek en houtvoorraad
6 min
Gereedmaken kar (tie-wraps bevestigingen) t.b.v. verplaatsing 6 min
naar tijdelijke opslag.
Verplaatsing kar naar tijdelijke opslagplek
2 min
Totaal 71 min: 44/27
100
Soort verspilling
Onnodige beweging
Overbewerking
Opruimen/ordenen
Controle
Defecten/fouten
Defecten/fouten
Opruimen/ordenen
Overbewerking
Overbewerking
Onnodig transport
Lean & Green Bouwen 2014
Bufferopslag I
De deelproducten (output) van het deelproces afkorten worden tijdelijk in een
buffer geplaatst. In een hoek van de prefabricage hal staan de afgekorte
houtelementen klaar voor montage. De doorlooptijd binnen deze buffer is
sterk variabel, van enkele uren tot meerdere dagen, afhankelijk van de
prefabricage planning (G. Visser, prefab medewerker, persoonlijke
communicatie 24-06-2013).
Figuur 53: Bufferopslag I,
afgekorte elementen
Tabel 30: Beschrijving bufferopslag I
#
Activiteiten
Bufferopslag I
Opslag van afgekorte elementen op kar
1
Tijd
1-5 dagen
Soort verspilling
Overproductie/Onnodige voorraad
Procesbeschrijving Montage topgevelframe
Het proces montage begint als de prefab medewerker de kar (zie Figuur 54
met afgekort hout ophaalt (1). Deze brengt hij naar de montage-werktafel (zie
Figuur 55). Deze tafel is afgestemd op het montageproces door de specifiek
vorm van de tafel en het aanwezige materieel. De houten elementen worden
volgens de prefabtekening uitgelegd op de werktafel (2). Vervolgens worden
de montageposities afgetekend (3). Dan blijkt dat een drietal elementen mist,
deze worden direct bijgemaakt in de zaagcabine (4). Enkele posities worden
geniet, om het spijkeren te vergemakkelijken (5). Daarna worden de
elementen middels een spijkerpistool volgens de prefabtekening gespijkerd
(6). Volgens blijken nog een tweetal elementen te ontbreken, welke eerst
worden bijgemaakt (7). Nadat alle elementen zijn gespijkerd worden twee
hijstouwen en een hijsoog aan het frame bevestigd om deze te kunnen
verplaatsen (8). Het frame wordt gehesen en rechtop op de werkvloer
geplaatst tussen de montage en afmontage werktafels (9). De verticale positie
wordt benut om de horizontale elementen van het de kozijnsparing te
spijkeren (10). De lege kar wordt tot slot opgeruimd (11). Daarmee is het
montageproces afgerond.
Figuur 55: Werktafel
met topgevelframe
Tabel 31: Verloop deelproces Montage topgevelframe
#
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Activiteiten
Montage topgevels
Ophalen kar met afgekort hout
Uitleggen elementen op werktafel
Aftekenen montageposities
Bijmaken 3 elementen (tijdens activiteit aftekenen)
Nieten verticale elementen
Spijkeren elementen
Bijmaken 2 elementen (tijdens activiteit spijkeren)
Aanbrengen hijsoog en touwen
Hijsen en rechtop zetten frame
Spijkeren horizontale planken
Opruimen lege kar
Totaal
101
Figuur 54: Kar met
afgekort hout
Tijd
Soort verspilling
1 min
10 min
15 min
3 min
5 min
20 min
3 min
5 min
2 min
2 min
1 min
67 min: 47/20
Onnodig transport
Defecten/fouten
Overbewerking
Defecten/fouten
Overbewerking
Onnodige beweging
Onnodig transport
Lean & Green Bouwen 2014
Bufferopslag II
Tussen de deelprocessen montage en afmontage bevindt zich (op het moment
van onderzoek) een buffer van ongeveer 10 deelproducten (gemonteerde
topgevelframes). Deze buffer wordt gebruikt om veranderingen in de planning
en ongeplande gebeurtenissen op te vangen. Van deze deelproducten kan
gesteld worden dat deze zich 4-5 werkdagen in de buffer bevinden (1) voordat
zij worden afgemonteerd. In Figuur 56 is een foto van een deel van deze buffer
opgenomen.
Figuur 56:
Bufferopslag II
Tabel 32: Beschrijving bufferopslag II
#
Activiteiten
Tijdelijke opslag
Opslag van afgekorte elementen op kar
1
Tijd
Soort verspilling
1-5 dagen
Overproductie/Onnodige voorraad
Procesbeschrijving Afmontage
Het deelproces afmontage begint op het moment dat de prefab medewerker
het topgevelframe vanuit de output buffer van montage hijst en op de
werktafel van afmontage laat zakken (1). Rubber afdichtingsprofielen worden
op de buitenste rand van het frame geplakt (2), waarna het frame tijdelijk aan
de tafel wordt bevestigd met behulp van enkele schroeven (3). Vervolgens
wordt dampremmende folie (Figuur 58) over het frame uitgerold en
afgesneden. De folie wordt aan het frame geniet (4) en overschotten worden
afgesneden en in een afvalcontainer gedeponeerd (5). Daarna worden
gipsplaten aangebracht over de folie en het frame. Deze worden op maat
gesneden van grote platen (1,2m x 2,6m) en vervolgens gespijkerd (6). Het gips
wordt rondom afgeschaafd t.b.v. vlakheid. De medewerker hijst vervolgens het
frame en draait deze om, waarna de folie en gips kant van het frame zich aan
de onderzijde bevindt (7). De glaswol isolatie wordt op maat gesneden van
rollen (0,57m x 9,1m) en aanbracht in de gevel (8). Daarna wordt
dampdoorlatende stralingsfolie vanaf een rol over de topgevel gerold, op maat
gesneden en vastgeniet (9). Tot slot wordt de topgevel gehesen en rechtop op
de vloer geplaatst (10), waarna de gevel klaar is voor de montage van de
kozijnen.
Figuur 58: Dampremmende folie op rol
Figuur 57: Topgevel na
aanbrengen gipsplaten
Tabel 33: Verloop deelproces Afmontage topgevel
#
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Activiteiten
Tijd
Afmontage topgevels
Hijsen, neerleggen en zekeren van frame
3 min
Aanbrengen rubber afdichtingsprofielen
2 min
Tijdelijk bevestigen frame aan werktafel, verwijderen hijsoog
1 min
Aanbrengen van dampremmende folie
4 min
Bijsnijden en opruimen van folie
2 min
Aanbrengen van gipsplaten
30 min
Keren topgevels op werktafel
3 min
Aanbrengen isolatie wol
25 min
Aanbrengen dampdoorlatende stralingsfolie
5 min
Hijsen en rechtsopzetten van topgevel
3 min
Totaal 77min: 66/12
102
Soort verspilling
Onnodige beweging
Overbewerking
Opruimen/ordenen
Onnodige beweging
Onnodig transport
exclusief kozijnen
Lean & Green Bouwen 2014
Procesbeschrijving Montage topgevel met kozijn
Het monteren van het de topgevel begint met het hijsen en plaatsen van het
houten frame op de werktafel (1). Vervolgens wordt dampremmende folie
uitgelegd en op het frame geniet (2). De Fermacell dekplaten moet per stuk
worden gezaagd met behulp van een cirkelzaag (3) en worden vervolgens op
de gevel gemonteerd (4). De randen van de platen worden bijgezaagd zodat
deze gelijk lopen met het frame (5). Daarna worden de punten waarop geniet
moet worden uitgemeten en gemarkeerd, inclusief de sparing voor het ronde
kozijn (6). De kozijnsparing wordt uit de Fermacell gezaagd met behulp van een
decoupeerzaag (7). De werktafel en topgevel worden gestofzuigd (8) en de
Fermacell wordt rondom het kozijn definitief vastgespijkerd (9). Daarna
worden de werktafel en topgevel schoon geblazen (10) en losgemaakt van de
werktafel (11). Vervolgens wordt de onderplaat van de topgevel afgetekend en
gezaagd (12) en daarna vastgeniet (13).
De topgevel wordt gehesen en omgedraaid op de werktafel gelegd (14),
waarna de prefab-medewerker de topgevel isoleert met behulp van isolatie
wol (15). Om gezondheidsredenen blaast de medewerker zichzelf geheel
schoon om eventuele vlokken isolatie wol te verwijderen van kleding en/of
huid (16). Vervolgens wordt dampdoorlatende aluminium folie aangebracht
(17), bijgesneden aan de randen (18) en vastgeniet (19). Daarna haalt de
medewerker het kozijn op van de opslagplek (20) en plaats en monteert hij
deze op de topgevel (21). Dan haalt hij de deklatten op en opent het pakket
(22) waarna hij ze uitlegt op de gevel en ze vastniet (23).
De topgevel wordt gehesen en verticaal op de grond gezet, waarna de
kozijnsparing uit de aluminium folie kan worden gesneden (24). De kozijnen
worden dan gekit (25). Om een inconsistentie tussen de maatvoering van het
kozijn en het topgevelframe op te lossen bewerkt de prefab-medewerker een
aantal buigtriplex-latten en brengt deze aan (26). Daarna brengt hij de
definitieve buigtriplex aan ter afwerking van de kozijnsparing (27 en 28). De
binnenzijde van het kozijn wordt geniet en gekit (29), waarna tochtwerende
strips op het kozijn worden aangebracht (30). De prefab medewerker haalt de
ronde ruit op van de opslagplek in de hal (31), monteert deze (32) en kit hem
af (33). Vervolgens plamuurt hij de oneffenheden veroorzaakt door het nieten
van de buigtriplex (34) en schildert hij de buigtriplex met witte verf (35).
Daarna volgt de montage van de roedes in de ruit aan beide zijden (36) en tot
slot hijst hij de topgevel en zet hij deze klaar op de bok (37).
Figuur 59: Topgevel
binnenzijde woning
(Fermacell bekleding)
Figuur 60: Topgevel
buitenzijde woning
(met deklatten t.b.v.
houtbekleding)
Tabel 34: Verloop deelproces Montage Topgevel met kozijn
#
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Activiteiten
Montage topgevel met kozijn
Hijsen en neerleggen van topgevelframe op werktafel
Aanbrengen dampremmende folie
Op maat zagen Fermacell platen (gecombineerd met 4)
Aanbrengen Fermacell platen (gecombineerd met 3)
Bijzagen over stekende randen Fermacell
Meten en aftekenen van niet-punten en kozijnsparing
Zagen kozijnsparing met decoupeerzaag
Stofzuigen van werktafel en topgevel
Vastspijkeren Fermacell-platen rondom kozijn
Schoonblazen werktafel en topgevel
103
Tijd
Soort verspilling
3 min
4 min
8 min
14 min
3 min
6 min
8 min
2 min
5 min
2 min
Onnodig transport
Overbewerking
Overbewerking
Opruimen/ordenen
Opruimen/ordenen
Lean & Green Bouwen 2014
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
Losmaken topgevel van werktafel
Aftekenen en zagen van onderplaat
Vastnieten onderplaat
Hijsen en draaien van topgevel
Isoleren
Schoonblazen werkkleding
Dampdoorlatende aluminium folie aanbrengen
Bijsnijden aluminium folie
Geheel vastnieten aluminium folie
Ophalen kozijn (met hulp van andere medewerker)
Plaatsen en monteren kozijn
Ophalen en openen pakket deklatten
Uitleggen en nieten van deklatten (1 lat mist)
Verticaal hijsen kozijn en uitsnijden folie in kozijnsparing
Kitten kozijn
Ophalen en aanbrengen buigtriplex-latten ter correctie
maatvoering
Aanbrengen buigtriplex
Afkorten buigtriplex (tijdens 27)
Nieten en kitten binnenzijde kozijn
Aanbrengen tochtwerende strips op kozijn
Ophalen ronde ruit
Monterenruit
Afkitten ruit
Plamuren niet-oneffenheden in buigtriplex
Schilderen buigtriplex
Aanbrengen en kitten roedes in op ronde ruit (2x)
Hijsen topgevel en plaatsing op bok
1 min
3 min
2 min
5 min
15 min
1 min
4 min
1 min
1 min
2 min
12 min
1 min
7 min
3 min
3 min
3 min
8 min
1 min
2 min
4 min
1 min
2 min
6 min
8 min
5 min
10 min
3 min
Totaal 169 min: 123/46
Overbewerking
Onnodig transport
Opruimen/ordenen
Overbewerking
Onnodige beweging
Onnodige beweging
Onnodig transport
Defecten/fouten
Overbewerking
Onnodige beweging
Defecten/fouten
Onnodig transport
Procesbeschrijving Afmontage luifeldak (gedeeltelijk)
Tot slot is een deel van het montageproces van
een luifeldak onderzocht. De
gebruikte
onderzoeksmethode is gelijk aan dat van de
topgevelprocessen.
In Figuur 62 en Figuur 62 zijn een tweetal
prefabtekening van het luifeldak opgenomen.
Figuur 62: 3D-tekening luifeldak
Het regelwerk bestaat uit vuren houten
elementen, waartussen glaswol isolatie wordt
aangebracht. Aan de onder- en bovenzijde
wordt plaatmateriaal aangebracht (hout). Als
waterkerende dakbedekking wordt EPDM (een
soort synthetisch rubber) toegepast (geen
onderdeel van dit onderzoek). De delen die
bloot worden gesteld worden aan de
buitenlucht worden in de grondverf gezet.
Figuur 62: Tekening houten regelwerk luifeldak
104
Lean & Green Bouwen 2014
Tabel 35: Verloop deelproces Montage luifeldak
#
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
Activiteiten
Tijd
Afmontage Luifeldak
Voorbereiden werkzaamheden (twee fouten en één
12 min
meetprobleem waargenomen)
Controleren/narekenen maatvoering op prefab tekening
13 min
(inclusief bellen met prefab tekening en aanpassingen maken)
Hout elementen ophalen
2 min
Aftekenen zaaglijnen
3 min
Zagen houtelementen inclusief verwisselen zaag
5 min
Zaagafval en werkplek opruimen
3 min
Lijmen regelwerk
1 min
Spijkeren regelwerk
2 min
Boeien zagen
2 min
Boeien verven
3 min
Boeien vastlijmen
5 min
Boeien bijschuren
1 min
Boei aanbrengen
1 min
Boei verven
2 min
Boeien spijkeren
1 min
Totaal 56min: 25/31
105
Soort verspilling
Defecten/fouten
Controleren
Defecten/fouten
Onnodige beweging
Opruimen/ordenen
Overbewerking
Lean & Green Bouwen 2014
Bijlage K Lean & Green maatregelen SelektHuis
In deze bijlage worden een aantal potentiële maatregelen benoemd die de verspillingen in de vijf
onderzochte prefabricageprocessen in de toekomst kunnen voorkomen of reduceren.
Voorkomen en oplossingen voor defecten en fouten
Binnen de onderzochte prefabricageprocessen valt met name de omvang van het verspillingtype
fouten/defecten op. Uit de analyse blijkt dat er 48 minuten verspilling optreedt in de vorm van het
waarnemen, onderzoeken en oplossen van diverse fouten en defecten. Deze verspilde tijd staat gelijk
aan 35% van de totale verspilde tijd (48min/136min) en 11% (48 min/440 min) van de gehele
doorlooptijd van de vijf onderzochte prefabricageprocessen. In Figuur 63 is te zien welk aandeel
defecten/fouten hebben in de verschillende deelprocessen.
Defecten/fouten in prefabricageprocessen [min]
0%
20%
Afkorten
6
Montage
6
Afmontage
Afmontage +
60%
21
100%
47
12
11
80%
44
14
66
35
Luifeldak
Totaal
40%
123
25
48
Defecten/fouten
6
88
25
305
Overige verspillingen
Waardetoevoegend
Figuur 63: Defecten/fouten in prefabricageprocessen, weergegeven in percentages en tijd per deelproces.
Algemene maatregelen
Het voorkomen en efficiënt oplossen van defecten en fouten kan op een aantal manieren worden
ingericht binnen een bedrijf. Aangezien SelektHuis al kiest voor procedurele kwaliteitsborging (in de
vorm van ISO-9001 richtlijnen) ligt het voor de hand om dit formeel vast te leggen. Preventie is
hierbij het belangrijkst, het voorkomen van fouten en defecten wordt dan ook aanbevolen. Ondanks
de controlemechanismen in het prefabricageproces zijn toch diverse defecten en fouten opgetreden.
Menselijke fouten zijn daarbij de belangrijkste oorzaak van de verspillingen. De defecten hadden in
een eerder stadium moeten worden opgemerkt en de fouten hadden niet gemaakt hoeven worden.
Concrete maatregelen
Om tot concrete aanbevelingen te kunnen komen zullen eerst een aantal fouten worden besproken,
die zijn waargenomen binnen de onderzochte processen. Vervolgens zullen aanbevelingen worden
gedaan die deze fouten in de toekomst kunnen voorkomen.
Tabel 36: Overzicht van waargenomen defecten/fouten binnen de prefabricage processen.
Defecten/fouten in het prefabricage proces
 Onvolledige werkomschrijving
Tijdens het proces Afkorten ontdekte de prefab-medewerker dat een aantal (vuren) regels, die staan
aangegeven op de tekening, niet waren opgenomen in de afkortstaat. Oftewel, de afkortstaat, die leidend is
tijdens dit proces, is onvolledig. De medewerker kiest ervoor om de tekening in te kijken en de fout te
corrigeren. Hij kort de missende regels af en zorgt er daarmee voor dat de medewerker die het opvolgende
deelproces Montage uitvoert dit niet hoeft te doen. Deze foutcorrectie komt tot stand door de kennis en het
vakmanschap van de medewerker. Wanneer hij zich enkel had gehouden aan de afkortstaat, had hij de fout
106
Lean & Green Bouwen 2014
niet opgemerkt en was deze fout pas tijdens montage aan het licht gekomen. De medewerker die de
montage verzorgt had in dat geval het afkorten van de missende elementen zelf uitgevoerd, waarmee het
proces in grotere mate was vertraagd.
Om dit soort verspilling in de toekomst te voorkomen is de volgende maatregel in ontwikkeling:
 De vertaalslag van prefabtekening naar afkortstaat wordt geautomatiseerd. Wanneer BIM (Building
Information Modelling) methodes worden ingezet kunnen (3D) tekeningen automatisch worden
omgezet in een overzicht van alle benodigde elementen voor een bepaald bouwelement. Daarmee
wordt het werk van de prefab-tekenaar gemakkelijker en kan hij zich richten op de waardetoevoegende
activiteiten (maken van voorlopige en definitieve prefab tekeningen en -details).
Wanneer bovenstaande ontwikkeling is uitgerold en op een juiste manier werkt moet het zo zijn dat de
afkortstaat altijd juist en volledig is. En dat de output van het tekenproces (de afkortstaat) direct gebruikt
kan worden binnen het deelproces Afkorten. Daarmee verdwijnt ook de noodzaak voor de prefabmedewerker om na te denken over de volledigheid van de afkortstaten en kan hij zich focussen op zijn
waardetoevoegende taak.
 Missend materiaal
Deze fout vertoont gelijkenissen met de voorgaande, waarbij tijdens het proces afkorten niet alle benodigde
elementen zijn afgekort. Of dit is veroorzaakt door een onvolledige afkortstaat of door een fout van de
medewerker die heeft afgekort is niet bekend. Gevolg is echter wel dat het proces Montage is onderbroken
om de missende elementen af te korten. Het effect van een dergelijke fout blijft beperkt als dit slechts
incidenteel gebeurt, maar mocht dit vaker voorkomen dan worden het totale effect op het deelproces
evenredig groter.
Maatregelen
 Het is wenselijk om de omvang en de frequentie van dit type fout te registreren, om zo een beter beeld
te krijgen bij de omvang en frequentie van dit soort fouten. Daarmee kan bepaald worden of actie
wenselijk is.
 De presentatie van de benodigde elementen op de afkortstaat kan mogelijk worden verbeterd. De
persoon die afkort kiest er in de meeste gevallen voor om op de afkortstaat te markeren welke
elementen hij al heeft afgekort. Vanwege de nieuwe 3d methode en automatische gegenereerde
afkortstaten wordt aanbevolen om de opzet van de afkortstaat te bespreken met de medewerkers die
verantwoordelijk zijn voor het afkorten, om de opzet van de afkortstaat zo goed mogelijk bij hun
wensen te laten aansluiten.
 Een drietal fouten deed zich gecombineerd voor binnen het deelproces Afmontage Luifeldak:
 Fout op luifeldaktekening
De tekening van het luifeldak, zoals te zien in Figuur 64, is onjuist op de plek van het rode kruis. De oranje
lijnen geven de gevel van de woning aan, waarbij overlap optreedt tussen de gevel en de luifel. Na overleg
met de uitvoerder werd besloten om dit deel te laten zitten en in de luifel in het metselwerk van de
buitengevel vast te zetten. Ondanks deze oplossing is dit wel een fout in het systeem.
 Esthetische fout
In de prefab tekening van het luifeldak zat een fout waarbij de getekende situatie esthetisch niet goed is. In
de regel moet de boeiplanken die de luifeldak aan de zijkanten afdekken (in het zicht) tegen de boeiplank
vallen die de lange kant van de luifel afdekt. Dit was op de tekening omgedraaid, waardoor ook de
maatvoering van de boeiplanken niet klopte (de zijboeiplanken te lang en de voorboeiplank te kort).
 Ontbrekende maatlijnen
Een aantal noodzakelijke maatlijnen misten op de tekening van het luifeldak. Hierdoor moest de prefabmedewerker zelf metingen uitvoeren om te bepalen op welke lengte de verschillende elementen afgekort
moesten worden.
107
Lean & Green Bouwen 2014
Bovenstaande drie fouten gecombineerd hebben geleid tot 25 minuten
verspilling. Dit maakt duidelijk dat zelfs relatief kleine fouten op een
prefab-tekening flinke vertragingen en extra werk opleveren. Vanuit
het oogpunt van Duurzaam en Lean Bouwen moet dan ook gesteld
worden dat de foutcontrole onvoldoende is gebleken op dit punt. De
prefabmedewerker die verantwoordelijk is voor de productie is in
principe niet verantwoordelijk voor het controleren van de tekening.
De controleactiviteit die hij uitvoert zou niet nodig moeten zijn,
aangezien de prefabtekenaar, -controleur en werkvoorbereider de
tekening ook hebben gecontroleerd op fouten. Daarmee werden deze
fouten pas door de vierde schakel in de keten opgemerkt.
Wanneer de prefab medewerker de fout niet had opgemerkt had dit voor
foute productie, onnodig transport, onnodige kosten, problemen op de
bouw, kwaliteit- en tijdverlies kunnen leiden. Daarmee komt de
toegevoegde waardevoor de klant in het geding en zorgt de fout voor
een reeks verschillende verspillingen in het proces.
Figuur 64: Fout in de luifeldak
tekening. Bovenaanzicht.
Maatregelen
 De nieuwe manier van prefab tekenen in 3D maakt het mogelijk om de
eerste fout (zie Figuur 64) in de toekomst te voorkomen. Een 3D tekening van de woning zal laten zien
dat er een overlap ontstaat tussen de gevel en het luifeldak en wordt in dat geval direct aangepast.
 De tweede, esthetische, fout kan ook met behulp van 3D tekenen worden voorkomen. In plaats van het
apart tekenen van de aanzichten van het luifeldak wordt in dat geval één model getekend van het
luifeldak, waarmee de kans op fouten afneemt.
 Het is niet duidelijk of de missende maatlijnen het gevolg zijn van een incidentele fout of dat dit een
softwareprobleem is. In het geval van een softwarefout moeten aanpassingen worden gedaan zodat dit
niet langer voorkom. Persoonlijke fouten kunnen voorkomen, maar door automatiseren zou dit proces
ook foutbestendiger kunnen worden.
In het algemeen kan over het onderwerp defecten/fouten binnen prefabricageprocessen gezegd
worden dat het uitdrukkelijke aandacht verdient en dat er verbeteringen mogelijk zijn. De nieuwe 3d
methode die in ontwikkeling is moet zo goed mogelijk worden afgestemd op de praktijk in de
prefabricagehal. Alleen op die manier kan het proces zo foutbestendig mogelijk worden gemaakt.
Daarbij helpt het feit dat bepaalde taken geautomatiseerd worden, waarmee de kans op fouten
(wanneer juist geïmplementeerd) afneemt.
2.
Onnodige beweging/transport
Een tweede opvallende categorie verspillingen binnen de onderzochte prefabricageprocessen heeft
betrekking op onnodige beweging en transport. Dergelijke verspillingen hebben te maken met
verplaatsingen tijdens een productieproces die verder gaan dan handelingen die strikt noodzakelijk
zijn om een waardetoevoegend product te realiseren. Deze verspillingen kosten tijd en energie en
leveren niets op (niet Duurzaam en niet Lean). De aanbevelingen op het vlak van onnodige
beweging/transport richten zich met name op kraanbewegingen en activiteiten die te maken hebben
met het ophalen van materieel en materiaal.
Kraanbewegingen
Een eerste soort onnodige beweging is de verplaatsing van topgevels met kranen. Daarbij gaat het
zowel om de verplaatsing van de topgevels van en naar de buffers, als het omdraaien van topgevels
op de werktafel. Deze verplaatsingen zijn vanuit Duurzaam en Lean Bouwen verspillend, omdat zij
geen waarde toevoegen voor de klant. Daar komt bij dat dit soort verplaatsingen veiligheidsrisico’s
opleveren, aangezien grote en zware bouwelementen los van de grond komen en draaiende
bewegingen maken.
108
Lean & Green Bouwen 2014
Het wordt aanbevolen om het aantal kraanbewegingen zoveel mogelijk te beperken, door het aantal
buffers te reduceren en de productieprocessen waar mogelijk aan te passen. Het reduceren van
buffers wordt verderop in deze paragraaf behandeld. Een voorbeeld van een mogelijke aanpassing
van het productieproces wordt hieronder gegeven:
(1) Hijsen en verplaatsen
naar Afmontage
Huidig proces
Medewerker Montage
(2) Draaien
op werktafel
(3) Hijsen en
rechtop zetten
Medewerker Afmontage
In het huidige proces bevinden zich binnen de deelprocessen Montage en Afmontage een drietal
kraanbewegingen. Na de productie van het topgevelframe van houten regels wordt het frame gehesen en
verplaatst naar de buffer en vervolgens naar de afmontage-tafel. Daar wordt het frame aan beide zijden
bekleed (folie en gipsplaat aan de binnenzijde en folie aan de buitenzijde). Om dit te kunnen doen moet de
topgevel na de bekleding van de binnenzijde worden gedraaid. Wanneer het deelproces Afmontage klaar is
wordt de topgevel gehesen en rechtop gezet zodat (eventueel) het kozijn geplaatst kan worden.
Alternatief:
Hijsen en verplaatsen
naar Afmontage
Medewerker Montage
Hijsen en rechtop
zetten frame
Medewerker Afmontage
In het alternatieve proces worden de werkzaamheden van de medewerker Montage iets uitgebreid. Na
afronding van het frame bevestigd hij de folie aan de buitenzijde van de topgevel. Vervolgens verplaatst hij
de topgevel naar de buffer (kraanbeweging 1). Deze extra handeling kan uitgevoerd worden zonder dat het
topgevelframe gedraaid hoeft te worden. Als de medewerker Afmontage vervolgens het frame met de folie
aan de onderzijde op de werktafel laat zakken, hoeft hij slechts één zijde van de topgevel te bekleden.
Daarmee vervalt één kraanbeweging en wordt de efficiëntie en duurzaamheid van het proces bevorderd.
Een aanpassing zoals beschreven vergt een aantal éénmalige aanpassingen, maar kan voordelen
brengen. De doorlooptijd van Montage neemt iets toe, en de doorlooptijd van Afmontage wordt iets
verkort. Daarmee komen de doorlooptijden dichter bij elkaar en wordt het gemakkelijker om
vloeiende processen te creëren. Het genoemde alternatief is slechts een simpel voorbeeld van hoe
onnodige beweging kan worden voorkomen. Door kritisch elke beweging binnen prefab-processen te
onderzoeken kan steeds worden gezocht naar maatregelen.
3.
Buffers
Uit de analyse van de vijf prefabricageprocessen blijkt dat tussen elk van de deelprocessen een buffer
is opgenomen. Deze buffers worden onder andere gebruikt om variabiliteit in vraag (projecten in de
juiste fase) en aanbod (productiecapaciteit) van prefabricage-elementen op te vangen (Hopp,
Spearman & Zhang, 1997). De buffer bestaat in feite uit een combinatie van voorraad (deel en
eindproducten), capaciteit (mogelijkheden om extra werk op te pakken) en tijd (eindproduct wordt
afgerond ruim voordat deze nodig is op de bouwplaats). Echter, het is wenselijk om deze buffer zo
veel mogelijk te beperken tot wat strikt noodzakelijk is.
109
Lean & Green Bouwen 2014
De voorraden van deel- en eindproducten zijn vanuit Duurzaam en Lean Bouwen verspillend, niet
alleen vanwege het feit dat ze geen waarde toevoegen voor de klant, maar ook vanwege het risico op
veranderingen en noodzakelijke bewegingen van en naar deze buffers. Elementen die gefabriceerd
worden voordat zij nodig zijn, hebben een grotere kans op veranderingen in maatvoering,
hoeveelheden en leverdatum (Ko, Tien, Shen & Liao, 2011) en transport en verplaatsingsactiviteiten
zijn verspillend (Koskela, 1992).
Ook uit commercieel oogpunt moet het moment waarop de productie van de prefabbouwelementen wordt opgestart zo laat mogelijk worden uitgesteld. Daarmee wordt de service voor
de klant vergroot, aangezien de eisen en wensen van de klant langer zonder grote gevolgen het
ontwerp kunnen veranderen. Kostentechnisch zorgt een korte buffertijd voor een beperking van de
hoeveelheid opgesloten geld in materialen en wordt de tijd tussen investering van geld in prefab en
de betaling van de klant voor dit deel van het werk ingekort.
4.
Netheid/schoonmaken
Een vierde categorie verspillingen binnen de onderzochte processen heeft te maken met netheid en
het schoonmaken en -houden van de werkplek. Hoewel dit type verspillingen niet overmatig is
geïdentificeerd binnen de deelprocessen biedt de Lean methode: 5S mogelijk een manier om op dit
vlak extra stappen te kunnen zetten. De methode wordt kort geïntroduceerd, waarna binnen de
organisatie kan worden bepaald in hoeverre de toepassing ervan meerwaarde biedt.
5S systeem
5S is een Lean concept dat staat voor een nette huishouding en draagt bij aan verhoogde
transparantie en daarmee onder andere verhoogde veiligheid en efficiëntie. Salem, Solomon,
Genaidy & Luegring (2005) stellen dat 5S in essentie gaat over “een plek voor alles en alles op zijn
plek” (p.5). Dit van origine Japanse concept kan in het Nederlands als volgt worden vertaald:
Tabel 37: Omschrijving 5S methode
5S element met omschrijving en mogelijke toepassing binnen SelektHuis
Scheiden Onderscheid maken tussen noodzakelijke en niet-noodzakelijke middelen en op basis daarvan opruimen
Toepassing
Ondanks dat dit niet of nauwelijks naar voren komt in analysetabellen van de onderzochte processen wordt
tijd besteed aan het wisselen van gereedschappen en het verkrijgen van klein materiaal. Het huidige
materieel en materiaal heeft min of meer zijn eigen plek binnen de werkplek van de medewerker, maar het
is aannemelijk dat er in de loop van de tijd ook niet-noodzakelijke middelen op de werkplekken terecht zijn
gekomen. Vanuit Lean is het wenselijk om deze niet-noodzakelijke middelen te scheiden van de
noodzakelijke middelen en vervolgens te verwijderen. Door medewerkers aan te sturen en met het Lean
perspectief naar hun werkplek te laten kijken kan deze scheiding tot stand komen. Periodieke herhaling
wordt daarbij aanbevolen.
Schikken Netjes en systematisch ordenen van materieel en materiaal, zodat het gemakkelijk gebruikt kan worden
Toepassing
De tweede stap binnen de 5S methode bestaat uit het systematisch schikken van materieel en materiaal.
Waarmee elk product zijn plek krijgt en altijd duidelijk is wat waar te vinden is. Binnen de prefabhal is in de
loop van de tijd een systeem ontstaan, dat deels ook gemarkeerd is op de werkplekken. Echter het wordt
aanbevolen om hiermee weer een verse start te maken en de netheid weer naar een hoger niveau te
brengen.
110
Lean & Green Bouwen 2014
Schoonmaken Opruimen en schoon houden van de werkplek en de middelen die worden ingezet
Toepassing
De derde stap binnen 5S is schoonmaken. De werkplekken waar de vijf prefabricage processen zijn gevolgd
waren opgeruimd en binnen of direct na de afronding van de productieprocessen wordt schoongemaakt.
Ook binnen de algemene gedeeltes van de prefabricagehal wordt de netheid bewaakt. Een nette schikking
van materiaal en materieel vanuit stap 2 kan echter bijdragen aan een nog nettere presentatie van de
prefabricage hal (ook met het oog op bezoekende klanten).
Standaardiseren Bevorderen van bovenstaande praktijken, ontwikkelen van een 5S werkproces en verwachtingen
uitspreken voor de te verwachten effecten.
Toepassing
De derde stap houdt in dat er een 5S werkproces wordt opgesteld, waarin wordt opgenomen wanneer en
hoe 5S wordt toegepast en wie hiervoor verantwoordelijk is. Ook worden eerdere successen en minder
geslaagde 5S maatregelen geëvalueerd, om te komen tot een steeds betere toepassing van de methode.
Systematiseren Het systematisch blijven uitvoeren van de bovenstaande acties en dit waarborgen in procedures
Toepassing
De vijfde en laatste stap is erop gericht om de 5S methode niet eenmalig toe te passen, maar met regelmaat
te doorlopen om netheid te waarborgen binnen de werkwijze van alle medewerker.
111